Οικονομικά κοινών πόρων: Από τα μελίσσια στην Χύτρα

Μια έντονη συζήτηση γίνεται αυτήν την περίοδο στα Κύθηρα για την Χύτρα, τις παραλίες και την εγχώριο περιουσία. Συζητώντας με τον υιό μου για το θέμα αυτό, μου εξήγησε ότι αυτό είναι ένα τυπικό οικονομικό πρόβλημα, το οποίο εντάσσεται στην θεωρία των οικονομικών εξωτερικότητας (externality) και κοινών πόρων. Αποφασίσαμε να γράψουμε αυτό το άρθρο μαζί για να εξηγήσουμε από οικονομική άποψη  αυτά που συζητούνται με πολύ ένταση. Στην οικονομική θεωρία υπάρχουν 4 κατηγορίες προϊόντων:  Ιδιωτικά αγαθά, Δημόσια αγαθά, Κοινοί πόροι και Μη-Γνήσια Δημόσια Αγαθά. Τα προϊόντα έχουν δύο χαρακτηριστικά: αγαθά αποκλειστικής χρήσης και ανταγωνιστικά στην κατανάλωση.

Για παράδειγμα, όλα τα ιδιωτικά αγαθά είναι αποκλειστικής χρήσης και ανταγωνιστικά στην κατανάλωση. Το κινητό τηλέφωνο λόγου χάρη, είναι αποκλειστικά δικό σου όταν το αγοράζεις και συγχρόνως το στερείς από κάποιον άλλο. Τα δημόσια αγαθά είναι μη αποκλειστικά και μη ανταγωνιστικά. Για παράδειγμα ο καθαρός αέρας δεν είναι αποκλειστικά δικός σου και δεν τον στερείς από κάποιον άλλο. Τα κοινόκτητα αγαθά είναι ανταγωνιστικά, αλλά μη αποκλειστικά. Για παράδειγμα στο ψάρεμα, όποιος θέλει μπορεί να ψαρέψει, αλλά όταν κάποιος ψαρεύει, στερεί τα ψάρια από κάποιον  άλλο.  Όπως καταλαβαίνετε αυτός ο διαχωρισμός δεν είναι απόλυτος και ούτε πολύ ακριβής. Υπάρχουν πολλά προϊόντα που ανήκουν κάπου ενδιάμεσα σε αυτές τις κατηγορίες.

Advertisement

Η συζήτηση που γίνεται στα Κύθηρα, αφορά τα δημόσια και κοινόκτητα αγαθά. Για τα αγαθά που ανήκουν στις δυο αυτές κατηγορίες, τα μεγάλα προβλήματα είναι ο καθορισμός της τιμής σύμφωνα με τους κανόνες της αγοράς, ο αποκλεισμός των τζαμπατζήδων (free riders) και επίσης η αποφυγή της υπερ-χρήσης και υπερκατανάλωσης. Η οικονομική επιστήμη έχει ασχοληθεί πάρα πολύ με αυτά τα αγαθά και έχει προτείνει διάφορες λύσεις. Μάλιστα, το 2009 η ‘Eλινορ ‘Oστρομ πήρε το βραβείο Νόμπελ Οικονομικών για την έρευνά της πάνω στην “ανάλυση της οικονομικής διακυβέρνησης, ιδίως των κοινών πόρων”. H ‘Oστρομ υποστήριξε πως η αυτοδιαχείριση ενός κοινόκτητου αγαθού από τα μέλη μιας ομάδας – κοινότητας με προσδιορισμένο αριθμό μελών και με κανόνες, που τα ίδια μέλη θεσπίζουν, τροποποιούν και επιτηρούν, μπορεί να αποτελέσει την βέλτιστη επιλογή στην διαχείριση του αγαθού. Υποστηρίζει πως σε αρκετές κοινότητες έχουν επινοήσει έξυπνους τρόπους ώστε να κάνουν τον καθένα να συνεισφέρει για το κοινό καλό και όποιος δεν συμμετέχει τότε θα είναι δακτυλοδεικτούμενος. Απαιτείται γι’ αυτό καλή συνεννόηση, συνεργασία και σωστές συλλογικές μορφές αυτοδιοίκησης. Ο τρόπος που είναι δομημένη η Κυθηραϊκή κοινότητα με συνεταιρισμούς, ενώσεις και πάνω από όλα την εγχώριο περιουσία, προσφέρει ένα καλό υπόβαθρο για την εφαρμογή της θεωρίας αυτής.

Η μελισσοκομία είναι δημοφιλής στα Κύθηρα και προσφέρει ένα καλό εισόδημα σε κάποιους κατοίκους του νησιού. Το θυμαρίσιο μέλι Κυθήρων θεωρείται από τα καλύτερα του είδους. Το θυμάρι όμως δεν είναι απεριόριστο, υπάρχει σε πεπερασμένη ποσότητα κάθε χρόνο. Όταν μια μέλισσα το παίρνει, το στερεί από κάποιαν άλλη. Αυτό σημαίνει ότι ανά περιοχή υπάρχει ένας πεπερασμένος αριθμός μελισσών, που μπορεί να συνυπάρχει και να είναι αποτελεσματικές στη απόδοση μελιού. Αυτό το πρόβλημα το λύνουν οι μελισσοκόμοι, με το να τοποθετούν τα μελίσσια τους σε διαφορετικές περιοχές. Αυτή είναι και η σωστή μέθοδος από οικονομική άποψη. Αυτό βέβαια θα γίνεται όλο και πιο δύσκολο, εάν για παράδειγμα αύριο αποφασίσουν και άλλα πολλά άτομα να ασχοληθούν σοβαρά με την μελισσοκομία στα Κύθηρα και να θέλουν το μέλι τους να είναι πραγματικά θυμαρίσιο.

Μια άλλη μέθοδος που χρησιμοποιείται συχνά για κοινόκτητα αγαθά είναι η δημοπρασία. Βασική όμως προϋπόθεση είναι να υπάρχουν καλά σχεδιασμένες και ακέραιες δημοπρασίες και να μην υπάρχει διαφθορά. Μια καλή δημοπρασία μπορεί να παράξει οικονομικά βέλτιστα αποτελέσματα. Η εγχώριος περιουσία χρησιμοποιεί αυτή τη μέθοδο για τις αλυκές του νησιού και για κάποιες παραλίες. Για το αλάτι οι δημοπρασίες είναι ετήσιες, ενώ για τις παραλίες είναι κάθε τρία χρόνια. Οι δημοπρασίες για το αλάτι έχουν μικρή ανταπόκριση προς το παρόν. Αυτό όμως πολύ πιθανόν να αλλάξει όσο πιο δημοφιλές γίνεται το αλάτι Κυθήρων. Υπάρχει όμως πολύ περισσότερο ενδιαφέρον για τις δημοπρασίες των παραλιών.

Μια καλή δημοπρασία θα φέρει το καλύτερο αποτέλεσμα για τον επιχειρηματία, για την εγχώριο περιουσία και την Κυθηραϊκή κοινωνία. Εάν όμως η δημοπρασία δεν είναι σωστά σχεδιασμένη, τότε ούτε η Κυθηραϊκή κοινωνία θα έχει το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα, ούτε οι σωστοί επιχειρηματίες θα βγουν κερδισμένοι, αφού θα έχουν να αντιμετωπίσουν τον αθέμιτο ανταγωνισμό. Η συζήτηση που γίνεται για το ύψος της αρχικής τιμής στις δημοπρασίες για τις παραλίες είναι χωρίς μεγάλη σημασία. Εάν η δημοπρασία είναι σωστή, τότε η τελική τιμή είναι αυτή που θα καθορίσει τα πάντα. Εάν η αρχική τιμή είναι πολύ μικρή, τότε θα υπάρξουν πολύ γύροι και η τελική τιμή θα καταλήξει εκεί που η αγορά θεωρεί ότι είναι σωστό. Εάν η αρχική τιμή είναι πολύ ψηλή, τότε κανένας δεν θα κάνει προσφορά και θα χρειαστεί να ξαναγίνει. Η αρχική τιμή μπορεί να παίξει ρόλο μόνο εάν η δημοπρασία δεν είναι καλά σχεδιασμένη και υπάρχουν ανησυχίες για διάφορες παρατυπίες. Εάν η εγχώριος έχει αυτές τις ανησυχίες  θα προσπαθεί να μειώσει τις συνέπειες με το να αυξήσει την αρχική τιμή. Ίσως θα ήταν καλύτερο να προσπαθήσει να βελτιώσει τις συνθήκες της δημοπρασίας. Λόγω της ιδιαιτερότητας της περιόδου που ζούμε, θα προτείναμε εάν είναι εφικτό, να μην γίνουν δημοπρασίες τριών χρόνων φέτος. Και αυτό γιατί υπάρχει μεγάλη αβεβαιότητα, με αποτέλεσμα αυτοί που θέλουν να συμμετέχουν να μη μπορούν να έχουν μια καθαρή εικόνα για αυτό το καλοκαίρι. Αυτό με την σειρά του θα επηρεάσει τις τελικές τιμές και ίσως και το προφίλ κινδύνου αυτών που θα επικρατήσουν.  Αυτό θα ήταν αρνητικό για τους περισσότερους.

Τα μονοπάτια, όπως και η Χύτρα είναι κάτι μεταξύ δημόσιου και κοινόκτητου αγαθού. Για τα μονοπάτια έχει γίνει μια πολύ σοβαρή δουλειά κυρίως σε εθελοντική βάση από ΚΙΠΑ και άλλους.  Χρησιμοποιώντας τα εργαλεία της διαβούλευσης, εθελοντικής προσφοράς και ανταπόδοσης, σωστού σχεδιασμού και καλής θέλησης  τα μονοπάτια άνοιξαν ένα καινούργιο τομέα τουρισμού αλλά και δραστηριοτήτων για τους ντόπιους. Από οικονομική άποψη τα μονοπάτια προσφέρουν όχι μόνο σε αυτούς που οργανώνουν περιπάτους (με πληρωμή) αλλά και στο ότι προσελκύουν μια νέα κατηγορία τουριστών στο νησί. Ο τρόπος που γίνεται η διαχείριση των μονοπατιών είναι και οικονομικά βέλτιστος και συνέβαλε στο να γίνουν κοινωνοί και μέτοχοι του έργου όλοι οι Κυθήριοι.

Η μεγάλη διαφωνία όμως γίνεται για την Χύτρα. Η Χύτρα χρησιμοποιείται για την καθιερωμένη βόλτα με τον Σπύρο, για καταδύσεις και για την σεμπρεβίβα. Με λίγα λόγια η Χύτρα είναι λίγο σπηλιά, λίγο Σπύρος, λίγο καταδύσεις, λίγο σεμπρεβίβα και λίγο φαντασία και αναμνήσεις. Σαν σπηλιά και σεμπρεβίβα θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί κάποια μορφή εισιτηρίου. Το πρόβλημα  όμως είναι ότι, επειδή είναι στην θάλασσα και απομονωμένη, θα ήταν σχεδόν αδύνατο να το επιτηρήσει κάποιος. Όσοι πήγαιναν με το Σπύρο ή με άλλα οργανωμένα σκάφη θα πλήρωναν, οι άλλοι όχι.  Επιπλέον, η βόλτα με τον Σπύρο περιέχει, πέρα από την Χύτρα, άλλα μέρη καθώς και την εμπειρία του ταξιδιού. Εάν ακολουθούσαμε την συνταγή της ‘Ορστομ, αυτό που θα έπρεπε να κάνουμε, είναι μια σοβαρή διαβούλευση μεταξύ όλων αυτών που έχουν κάποια σχέση, βιοποριστική ή άλλη, με την Χύτρα. Κάτι τέτοιο πρότεινε και ο κ. Κοσμάς Μεγαλοκονόμος. Το αποτέλεσμα μιας τέτοιας διαδικασίας, θα ήταν κάποιες αποφάσεις που θα είχαν την μεγαλύτερη αποδοχή και θα μπορούσαν να εφαρμοστούν και να επιτηρηθούν. Μια τέτοια λύση θα ήταν και η οικονομικά βέλτιστη για όλους σε βάθος χρόνου.  Όσο τα πλοία που χρησιμοποιούν την Χύτρα καθημερινά είναι κανά δύο δεν υπάρχει πρόβλημα, αλλά εάν αυτά γίνουν πολύ περισσότερα, τότε σε κάποια στιγμή ίσως να δημιουργηθεί πρόβλημα και με το οικοσύστημα της Χύτρας. Με αυτή τη διαδικασία θα μπορούσαμε να λύνουμε μελλοντικά προβλήματα, όταν νέες δραστηριότητες θα εμφανιστούν στην Χύτρα (και αλλού), όπως για παράδειγμα αναρρίχηση. Επιπλέον, παρόμοια προβλήματα ίσως να υπάρξουν και σε άλλες βραχονησίδες και άλλα μέρη στο νησί μας (Πράσινη λίμνη).

Σε αυτό το άρθρο προσπαθήσαμε να αναλύσουμε την κατάσταση μόνο από οικονομική άποψη και όχι από κοινωνική, πολιτική, ηθική η άλλη. Και κακά τα ψέματα, τα οικονομικά κίνητρα παίζουν ένα μεγάλο ρόλο στην διαμόρφωση απόψεων για διάφορα ζητήματα. Εάν εφαρμοστούν σωστά μας δίνουν απαντήσεις σε πολλά ζητήματα. Υπάρχουν όμως και άλλες καταστάσεις, όπου τα οικονομικά κίνητρα μπορεί να μην παίζουν ρόλο και ακόμα χειρότερα να σε οδηγήσουν σε λάθος συμπεράσματα.

Γιάννης Κασιμάτης

Παναγιώτης Κασιμάτης