Οι οικισμοί Πιτσινάδες και Πιτσινιάνικα

Πιτσινάδες

Ένας ενδιαφέρων και παλαιός οικισμός των Κυθήρων ΒΔ των Αρωνιαδίκων και πολύ κοντά στη Μονή του Οσίου Θεοδώρου. Δεν έχουμε μαρτυρίες από τις πηγές για τον οικισμό αυτόν πριν από το τέλος του 16ου αι., οπότε έχουμε σαφή αναφορά στην απογραφή του Καστροφύλακα (1583). Μετά την αναφορά αυτή έχουμε αρκετές ανάλογες με τις πιο ενδιαφέρουσες αυτές των ενετικών απογραφών του 18ου αι., οπότε γίνεται συστηματικά μνεία στις ενορίες της Παναγίας και του Αγίου Αθανασίου ολόκληρο τον 18ο αι., γεγονός που σημαίνει ότι ο οικισμός είχε αρκετό πληθυσμό. Σύμφωνα με τα αναφερόμενα στο Χρονικό Χειλά οι απόγονοι του ιερέως Νοταρά, που διεκδίκησαν την ιδιοκτησία σε γαίες της Μονής, είχαν εγκατασταθεί σε οικισμό πλησίον της Μονής. Θεωρείται ότι, εάν επρόκειτο για τον οικισμό των Πιτσινάδων, θα είχε αναφερθεί, εκτός και αν δεν είχε τότε αυτή την ονομασία.

​Εκτός τούτου ο σπιτότοπος ουσιαστικά που υπαινίσσεται ο Χειλάς θα ήταν γύρω από τη Μονή και στα κτήματά της, όταν οι Πιτσινάδες είναι σε αρκετή απόσταση. Είναι πιθανότερο ο οικισμός να ιδρύθηκε γύρω στον 16ο αι. και έχει ενδιαφέρον ότι διατήρησε την κατάληξη -άδες και δεν ακολούθησε τη «μόδα» της αλλαγής σε –άνικα μάλλον για το λόγο ότι δεν είχαμε στον οικισμό αυτόν καμία κυρίαρχη οικογένεια που να του έδινε το όνομά της. Οικογένειες στον οικισμό έχουμε κατά την εποχή των απογραφών τις Μαυρομμάτη, Κοπανά, Μαγουλά κ.ά., παλαιότερα δε του Πισσάνου. Οι οικογένειες Κοπανά και Μαγουλά είναι πολύ πιθανόν να προέρχονται από τους εποίκους, που κάλεσαν οι Ενετοί από τη γειτονική Πελοπόννησο, για να αποικήσουν τα Κύθηρα, μετά τη δραματική μείωση του πληθυσμού από την επιδρομή του Βαρβαρόσσα (1537), αν και οικογένεια Μαγουλά ανιχνεύεται στα Κύθηρα από τον 15ο αι.

Η ονομασία του οικισμού έχει δώσει αφορμή σε ποικίλες ερμηνείες, πιθανότερη όμως εκδοχή είναι να προέρχεται από το επώνυμο ή παρωνύμιο του πρώτου οικιστή. Αναφέρεται ότι εις τα βιβλία του Αγίου Θεοδώρου υπήρχε το επώνυμο Πιτσίνης, όμως αυτό δεν έχει εντοπισθεί σήμερα. Ένα στοιχείο ότι υπήρχε στην περιοχή αυτό το επώνυμο ή παρωνύμιο είναι ότι υπάρχει και σήμερα τοπωνύμιο (στου) Πιτσινή, γεγονός που δείχνει ότι τέτοιο επώνυμο ιδιοκτήτου υπήρξε. Παρωνύμιο Πιτσινής εντοπίζεται με ασφάλεια αργότερα σε κλάδο της οικογενείας Καλλίγερος από το Στραπόδι, που βρίσκεται εγκατεστημένη στα Πιτσινιάνικα, τα οποία λαμβάνουν στα τέλη του 18ου αι. την ονομασία τους από το παρωνύμιο αυτού του κλάδου των Καλλίγερων. Πιστεύεται ότι ανάλογη διαδικασία είχαμε και για τις Πιτσινάδες, επειδή όμως αυτό έγινε σε παλαιότερη εποχή (τουλάχιστον δύο αιώνες ενωρίτερα) δεν έχουν διασωθεί στοιχεία.

Σχέση πάντως των Πιτσινή στα Πιτσινιάνικα με οικογένεια στις Πιτσινάδες δεν έχει εντοπισθεί και μάλλον πρέπει να αποκλεισθεί για την εποχή που αναφέρουμε (18ος αι.). Δεν αποκλείεται όμως να είχαμε κι εδώ μία εσωτερική μετακίνηση από αυτές που είναι γνωστό ότι λάμβαναν χώρα στα Κύθηρα σε παλαιότερες εποχές και απλά να μην έχει εντοπισθεί. Άλλη μία περίπτωση πιθανής σχέσης καταγράφεται, σχετικά με την ονομασία, που δεν αποκλείει συσχετισμό με την προηγούμενη. Πρόκειται για το γνωστό επώνυμο Πισσάνος, το οποίο ανιχνεύεται στα Κύθηρα από τον 15ο αι., εντοπίζεται δε και στην περιοχή αυτήν (17ος αι.) και με κάποιους γλωσσικούς συσχετισμούς θεωρούν μερικοί ασχολούμενοι με τα λαογραφικά ότι θα μπορούσε να δώσει την ονομασία Πιτσινάδες. Το Πισσάνος αναφέρεται και με τη μορφή Πιζάνης ή Πιζάνος. Έτσι και αυτό μένει να τεθεί σε διερεύνηση, όπως και τα προηγούμενα, Πιτσινής ή Πιτσίνης, καθώς δεν μπορεί να αποκλεισθεί ότι τα τελευταία μπορεί να αποτελούν παραφθορά του Πισσάνος. Σε μία πρόχειρη έρευνα, πάντως, βρίσκουμε συχνά το επώνυμο Picino ή Piccini στη Βενετία, έτσι ώστε να μην αποκλείεται κάποια σχέση με τα κυθηραϊκά επώνυμα και με τη δημιουργία παρωνυμίου από τα πρώτα.  

Σήμερα οι Πιτσινάδες είναι ένας από τους λίγους παλαιούς οικισμούς που έχουν διατηρήσει σε μεγάλο βαθμό την παλιά τους φυσιογνωμία, καθώς έχουν γίνει αρκετές αναστυλώσεις οικιών, χωρίς να καταστραφούν τα αρχιτεκτονικά στοιχεία τους. Στα ΒΔ του οικισμού υπάρχει ο ερειπωμένος οικισμός Γεωργάδικα ή Μενεγιάνικα με τον επίσης ερειπωμένο ναό της Αγίας Τριάδος. Οι ναοί στις Πιτσινάδες δεν αναφέρεται να χρονολογούνται σε παλαιότερη από τον 16ο αι εποχή, σύμφωνα με τις μέχρι τώρα έρευνες. 

Πιτσινιάνικα

Σπάνια πιθανόν περίπτωση, εμφανίζεται όμως στα Κύθηρα, δύο οικισμοί να φαίνεται εκ πρώτης όψεως ότι προέρχονται από την ίδια ρίζα επωνύμου. Τα Πιτσινιάνικα είναι οικισμός στο Ν τμήμα των Κυθήρων σε αντίθεση με τις Πιτσινάδες που είναι στο Β, ενώ ο τελευταίος αυτός οικισμός είναι σίγουρα παλαιότερος, όπως αναφέρθηκε παραπάνω. Τα Πιτσινιάνικα εμφανίζονται στον τοπωνυμικό χάρτη των Κυθήρων μόλις στα μέσα του 18ου αι., όταν γίνεται αναφορά στις ενετικές απογραφές για την ενορία του Εσταυρωμένου στα Πιτσινιάνικα. Μέχρι τότε η περιοχή ονομαζόταν Λουραντιάνικα, από το επώνυμο Λουράντος γνωστό από τον όμορο οικισμό, που σήμερα ονομάζεται Καλησπεριάνικα. Είχαν δηλαδή την ίδια ονομασία, άρα πρέπει να θεωρούνταν και ένας οικισμός. Μάλιστα έχουμε αναφορά στις πηγές για Εσταυρωμένο στα Λουραντιάνικα ήδη από τον 17ο αι. Στη διαθήκη του Τζ. Καλούτση (1685) αναφέρεται «[…] ένα σώχωρο ιστο σταβρομενο ησταλουραντιανηκα» .

​Αυτός ο Εσταυρωμένος είναι ο γνωστός ναός στα Πιτσινιάνικα και έχουμε μία σαφή ένδειξη ότι υπάρχει τουλάχιστον από το 1662, άρα είναι παλαιότερος. Αναφορά στον ίδιο ναό, αλλά με την ένδειξη ότι είναι στο Κεραμουτό, έχουμε στην ενετική απογραφή του 1733, είναι γνωστό όμως ότι ο ναός αυτός είναι όντως πολύ κοντά στο Κεραμουτό. Ενωρίτερα, στην οθωμανική απογραφή του 1715, υπάρχει αναφορά με την ονομασία Πιτσινιάνικα, που είναι και η παλαιότερη με τη μορφή αυτή. Είναι χαρακτηριστικό της οθωμανικής απογραφής ότι οι πλείστοι των κατοίκων είναι της ίδιας οικογένειας, Καλλίγερου-Πιτσινή, όπως συμβαίνει και στις Ενετικές απογραφές του 18ου αι. Από τα παρωνύμιο αυτό δόθηκε και η ονομασία στον οικισμό, πιθανόν γύρω στα τέλη του 17ου-αρχές 18ου αι.

​Αυτός ο κλάδος που έλαβε το παρωνύμιο Πιτσινήτην εποχή αυτή ανήκε στην οικογένεια Καλλίγερων που κατοικούσαν στο Στραπόδι, σίγουρα πριν από τον 16ο αι. Η μετακίνησή τους στη θέση που έλαβε την ονομασία Πιτσινιάνικα πρέπει να έγινε στις αρχές του 17ου αι., δεν υπάρχουν όμως σχετικά στοιχεία. Όπως επίσης είναι άγνωστο πώς έλαβαν το παρωνύμιο Πιτσινής. Το πιθανότερο είναι από έναν κάτοικο που το έφερε ως επώνυμο, όπως λεπτομερώς αναλύθηκε στο προηγούμενο κομμάτι. (Βλ. Πιτσινάδες και τη σχετική σημείωση.) Εδώ δεν φαίνεται να υπάρχει περίπτωση να έχει σχέση το παρωνύμιο αυτό με το επώνυμο Πισσάνος, άρα πρέπει να εξετασθούν σχετικά οι λοιπές περιπτώσεις που αναφέρονται. Στον οικισμό Πιτσινιάνικααναφέρονται κατά την ίδια εποχή και κάτοικοι με το επώνυμο Κασιμάτης, από έναν κλάδο της οικογενείας των οποίων, που είχε το παρωνύμιο Κωστής, έλαβε την ονομασία Κωστιάνικα μέρος του οικισμού κοντά στο ναό του Εσταυρωμένου.

Για μικρό χρονικό διάστημα ο οικισμός έγινε και έδρα ομώνυμης κοινότητος στον 20ό αι. Σήμερα ακολουθεί οικιστική ανάπτυξη και φαίνεται δεν θα βραδύνει να ενωθεί οικιστικά με το γειτονικό οικισμό Καλησπεριάνικα, με τον οποίο μοιραζόταν την ίδια ονομασία, Λουραντιάνικα, κατά τον 17ο και 18ο αι.

---

ΣΗΜΕΙΩΣΗ

Τα κείμενα για τα επώνυμα και τοπωνύμια, τα οποία δημοσιεύονται εδώ, είναι τα ίδια με όσα έχουν δημοσιευθεί στα αντίστοιχα βιβλία μας ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ ΕΠΩΝΥΜΑ, ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ ΣΤΑ ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ ΕΠΩΝΥΜΑ και ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ ΤΟΠΩΝΥΜΙΑ, τα οποία έχουν εκδοθεί από την Εταιρεία ΚυθηραϊκώνΜελετών (κυκλοφορούν και στα αγγλικά από:  KytherianAssociation of Australia,  KyhterianWorld HeritageFund και Kytherian Publishing and Media). Από τις αναδημοσιεύσεις εδώ απουσιάζουν συνήθως οι βιβλιογραφικές και λοιπές σημειώσεις, είναι δε ευνόητονότι για να αποκτήσει ο αναγνώστης πλήρη εικόνα για κάθε επώνυμο ή τοπωνύμιο είναι απαραίτητο να διαβάσει και τις εκτενείς αναφορές στα εισαγωγικά σημειώματα των παραπάνω βιβλίων, καθώς, χωρίς αυτά, οι γνώσεις του για το θέμα θα παραμένουν ελλιπείς.

Οι εκδόσεις στα Ελληνικά διατίθενται από την Εταιρεία Κυθηραϊκών Μελετών (βλ. στοιχεία στο σχετικό link σε αυτόν εδώ τον ιστότοπο) και στα Κυθηραϊκά βιβλιοπωλεία.