Οδηγός: Tι αλλάζει στο Κληρονομικό Δίκαιο

Aλλαγές βεληνεκούς στο Κληρονομικό Δίκαιο, που ρυθμίζει τα της τύχης της περιουσίας του ανθρώπου μετά τον θάνατό του, κομίζει ο Νοέμβριος και το υπουργείο Δικαιοσύνης, υπό τον Γιώργο Φλωρίδη. Η μεταρρύθμιση είναι γενναία, καθότι το Δίκαιο έδειχνε να παρουσιάζει αγκυλώσεις, με διατάξεις που απηχούσαν τη σκέψη της Συντακτικής Επιτροπής Αναθεώρησης του Αστικού Κώδικα τη δεκαετία του 1930, αλλά όχι την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα.

Το νέο σχέδιο νόμου θα παραδώσει η αρμόδια Επιτροπή – Ομάδα Εργασίας στον κ. Φλωρίδη και τον υφυπουργό Δικαιοσύνης Ιωάννη Μπούγα στις 12 Νοεμβρίου.

Το Protagon συνομίλησε με τον Απόστολο Γεωργιάδη, ομότιμο και επίτιμο Καθηγητή Αστικού Δικαίου στη Νομική Σχολή του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, Μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Πρώην Καθηγητή στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου, Ιδρυτή και πρώτο Πρόεδρο της Ενωσης Αστικολόγων Ελλάδος.

Ο καθηγητής και νομικός Απόστολος Γεωργιάδης

Ο πολύπειρος νομικός, ως επικεφαλής της Επιτροπής που διαμόρφωσε τις αλλαγές στο Κληρονομικό Δίκαιο, τις χαρακτηρίζει ως επιβεβλημένες, αφού  οι κοινωνικές σχέσεις έχουν αλλάξει άρδην, με κορυφαίο παράδειγμα τις ποικίλες μορφές συμβίωσης – οικογένειας, στη θέση του ενός και μοναδικού θεσμού του παρελθόντος, του γάμου.

Ασφαλιστικές δικλίδες στις ιδιόγραφες διαθήκες

Κύριο μέλημα της Επιτροπής ήταν, σύμφωνα με τον καθηγητή, να θέσει ασφαλιστικές δικλίδες, κατά τρόπον ώστε να μειωθεί το φαινόμενο της πλαστογράφησης στις διαθήκες, και δη τις ιδιόγραφες. «Το κράτος οφείλει να προσπαθεί να είναι τίμιες, να αποτυπώνουν την πράξη βουλήσεως του κληρονομούμενου», επισημαίνει.

«Ορίσαμε ότι η ιδιόγραφη πρέπει να παραδίδεται στον συμβολαιογράφο, ο οποίος και τη δημοσιεύει μετά θάνατον. Όταν εγκαθίστανται ως κληρονόμοι συγγενικά πρόσωπα πλην των αμέσως στενών συγγενών (σύζυγος παιδιά γονείς), ή έτερος εξωτικός (μη συγγενής), για να παραγάγει η διαθήκη τις έννομες συνέπειες της πρέπει να κηρυχθεί κυρία».

»Οφείλαμε να αντιμετωπίσουμε τα προβλήματα κύρους της ιδιόγραφης διαθήκης. Εφεξής, θα πρέπει να βεβαιωθεί ότι είναι πράγματι γραμμένη από τον διαθέτη, αλλά και ότι είναι έγκυρη, με αναγνώριση του γραφικού  χαρακτήρα του, με μάρτυρες, και σχετική γνωμάτευση από ειδικό γραφολόγο».

Εξ αδιαθέτου διαδοχή – «Ενίσχυση» της συζύγου

«Το ιδανικό είναι να υπάρχει διαθήκη, διότι ανταποκρίνεται στο δόγμα της ελευθερίας, της αυτονομίας του ανθρώπου», εξηγεί ο κ. Γεωργιάδης. «Πολλές φορές, όμως, συμβαίνει να φεύγει κάποιος χωρίς να έχει συντάξει διαθήκη, και τότε καλείται η εξ αδιαθέτου διαδοχή. Ο νόμος έρχεται να ορίσει σε ποιους θα πάει η περιουσία του εκλιπόντος».

Με το νέο πλαίσιο, προβλέπεται ενίσχυση της συζύγου, με αύξηση του ποσοστού που της αναλογεί. Η ιδιότητα του «δασκάλου», ιδιότητα παντοτινή, καθιστά τον Καθηγητή Γεωργιάδη γενναιόδωρο σε παραδείγματα.

Στην περίπτωση που υπάρχει ένα παιδί και η σύζυγος: η σύζυγος λαμβάνει πλέον το  1/3 (ενώ μέχρι σήμερα έπαιρνε το ¼) και τα 2/3 το παιδί (μέχρι σήμερα τα ¾).

Στην περίπτωση που υπάρχουν δυο ή και περισσότερα παιδιά, η σύζυγος παίρνει το ¼, όπως ισχύει μέχρι σήμερα.

Ενίσχυση της συζύγου προβλέπεται και όταν δεν υπάρχουν παιδιά και γονείς του διαθέτη. Η σύζυγος γίνεται αποκλειστική κληρονόμος. Στη σύζυγο δίνεται και το λεγόμενο ως «εξαίρετο» – σκεύη, έπιπλα, βιβλία. αυτοκίνητο.

Κατά τον ίδιο ακριβώς τρόπο προστατεύεται και ο σύντροφος με σύμφωνο συμβίωσης.

Προστασία και στην ελεύθερη ένωση

Ακόμη και όταν απουσιάζει νομικός δεσμός μεταξύ δυο προσώπων, προβλέπεται προστασία του/της συντρόφου.

«Όταν ζουν δυο άνθρωποι μαζί για χρονικό διάστημα άνω των 3 ετών, άρα μιλάμε για σύντροφο σε ελεύθερη ένωση, πρέπει να γίνει σαφές ότι δεν μπορεί κανείς από τους συγγενείς να τον βγάλει έξω από τη συζυγική στέγη την επομένη της κηδείας. Παρέχεται προστασία για ένα έτος», υπογραμμίζει ο κ. Γεωργιάδης. «Υπό τον κίνδυνο της κατάχρησης, βάλαμε δικλίδα ασφαλείας: να ελέγχει το δικαστήριο αν υπάρχει η προϋπόθεση της τριετούς συμβίωσης. Να το κρίνει η δικαστική αρχή, με αίτηση του ενδιαφερομένου.

Τον/τη σύντροφο, τον ορίζουμε ως κληρονόμο, αν δεν υπάρχουν συγγενείς – ούτε παιδιά, ούτε σύζυγος, ούτε γονείς, Αν δεν υπάρχει και τέτοιος σύντροφος, τότε μόνο πηγαίνει η περιουσία στο Δημόσιο».

Η μάστιγα των χρεών

Ο κ. Γεωργιάδης είναι κατηγορηματικός: αν υπάρχει φαινόμενο – μάστιγα στο πεδίο, είναι τα χρέη στην κληρονομική διαδοχή. «Τεράστιο πρόβλημα», σχολιάζει. «Παύει η σύγχυση που υφίστατο ανάμεσα στην κληρονομιαία περιουσία και την ατομική περιουσία του κληρονόμου.

Τα χρέη μέχρι τώρα, τα επωμίζονταν οι κληρονόμοι, με αποτέλεσμα να αποποιούνται τελικά την κληρονομία, για να τα αποφύγουν. Καλούνταν ακόμη και μακρινότεροι συγγενείς, και τα παιδιά τους, για να αποποιηθούν…

Αυτά όλα μεταβάλλονται με το νέο σύστημα. Αν υπάρχουν χρέη, πληρώνονται από την κληρονομία και όχι από την ατομική περιουσία του κληρονόμου. Τα βάρη της κληρονομίας δεν επηρεάζουν την ατομική περιουσία του κληρονόμου».

Το δικαστήριο θα έχει στη διάθεσή του κατάλογο δικηγόρων εκκαθαριστών – πρόκειται για θεσμό υπαρκτό αλλά πλήρως παραμελημένο. Ο δικηγόρος, που θα διορίζεται εκκαθαριστής της περιουσίας, θα φροντίσει να συγκεντρώσει τα χρέη, να ρευστοποιήσει την κληρονομία, να ικανοποιηθούν οι δανειστές, και να αποδώσει ό,τι μείνει στους κληρονόμους – αφού λάβει την αμοιβή του.

«Δεν πειράζουμε τη νόμιμη μοίρα, αλλά …»

Στις μεγάλες καινοτομίες, συγκαταλέγονται επίσης οι αλλαγές στον θεσμό της νόμιμης μοίρας – το ποσοστό που βάσει του νόμου πηγαίνει στην οικογένεια του εκλιπόντος, στους κατιόντες, τα παιδιά του δηλαδή, τη σύζυγο, τους γονείς του.

Ο κ. Γεωργιάδης εστιάζει το πρόβλημα στο γεγονός ότι η νόμιμη μοίρα ήταν εμπράγματη. Τι σημαίνει σε απλά ελληνικά;

«Ας πούμε ότι πεθαίνει κάποιος που έχει σύζυγο και παιδί από προηγούμενο γάμο, το οποίο σημειωτέον μπορεί και να μην έχει καλές σχέσεις με τη νέα σύντροφο του πατέρα του. Οι άνθρωποι αυτοί, νόμιμοι μεριδούχοι, γίνονταν συγκύριοι σε όλα τα ακίνητα που μπορεί να είχε ο εκλιπών. Οι διαφορές τους δεν τούς επιτρέπουν να προχωρήσουν σε αξιοποίηση των ακινήτων. Τα σπίτια απαξιώνονται, ουδείς έχει όφελος».

»Τώρα εξακολουθεί να υπάρχει η νόμιμη μοίρα, δεν την πειράζουμε, αλλά δεν είναι πλέον εμπράγματη, είναι ενοχική, παίρνει τη μορφή απαίτησης χρηματικής.

Παράδειγμα, κάποιος έχει παιδί και σύζυγο, και αφήνει διαθήκη με την οποία εγκαθιστά κληρονόμο σε όλη του την περιουσία το κοινωφελές ίδρυμα τάδε. Αποκτά το ίδρυμα την κληρονομία, πλην όμως οι νόμιμοι μεριδούχοι έχουν ενοχική αξίωση κατά του κληρονόμου, του ιδρύματος δηλαδή: θέλω τόσα λεφτά, με βάση το ποσοστό μου. Το ίδρυμα αν έχει χρήματα θα τους δώσει, ειδάλλως θα εκποιήσει ένα ακίνητο και θα τους ικανοποιήσει με το σχετικό ποσό.

Προσοχή: ο κληρονομούμενος μπορεί να αποκλείσει και από τη νόμιμη μοίρα τον μεριδούχο, εάν ο τελευταίος έχει επιδείξει συμπεριφορά αχαριστίας».

Κληρονομικές συμβάσεις και θεσμοί σε αχρησία

Ο κ. Γεωργιάδης κάνει λόγο για θεσμούς νέους που εισάγονται στο Κληρονομικό Δίκαιο, απαγορευμένους μέχρι σήμερα στην ελληνική πραγματικότητα, αλλά δοκιμασμένους επιτυχώς σε άλλα κράτη. Και αναφέρει πρώτη «την κληρονομική σύμβαση αιτία θανάτου», στο πλαίσιο της οποίας ο κληρονομούμενος έχει τη δυνατότητα να καταρτίσει σύμβαση με μελλοντικούς κληρονόμους του, πχ. με τα παιδιά του, ή με εξωτικό (μη συγγενή).

«Αν ένα από τα παιδιά, για παράδειγμα, έχει ανάγκη από κεφάλαιο, δεν χρειάζεται να περιμένει να πεθάνει ο πατέρας του. Μπορούν τώρα αμφότεροι με μια σύμβαση, να συμφωνήσουν στο «Χ» ποσό, ή αν πρόκειται για περισσότερα παιδιά, ως προς το τι θα πάρει ο καθένας. Η σύμβαση θα εκπληρωθεί βεβαίως με τον θάνατο.

Να αναφέρω και τη δεύτερη μορφή σύμβασης, την «κληρονομική σύμβαση παραίτησης από μελλοντικά κληρονομικά δικαιώματα».

Εχει μεγάλη σημασία, πάντα κατά τον Καθηγητή, ότι τα μέλη της Επιτροπής προτείνουν την κατάργηση θεσμών, που είχαν περιπέσει σε αχρησία, στον Αστικό Κώδικα. Ενδεικτικές είναι η νέμηση ανιόντος, ή η εκποίηση κληρονομίας, του όλου, όχι ενός αντικειμένου, που ουδέποτε εφαρμόστηκε, ή οι έκτακτες διαθήκες, σε περίπτωση πλημμύρας, ναυαγίου. «Βάλαμε μια λιτή ρύθμιση για τη σύνταξη διαθήκης σε έκτακτες περιστάσεις», τονίζει ο ίδιος.

«Απαλλάξαμε τον Αστικό Κώδικα από διατάξεις άρθρων άχρηστων, ενώ λύσαμε ορισμένα θέματα ου ταλάνιζαν τη νομολογία: ξεκαθαρίσαμε το κληρονομικό δικαίωμα του ετεροθαλούς αδελφού. Ξεκαθαρίσαμε τα περί κληροδοσίας (αφορά συγκεκριμένο αντικείμενο) και εγκατάστασης κληρονόμου σε ορισμένο πράγμα. Ξεκαθαρίσαμε την προθεσμία για την αποποίηση της κληρονομίας από ένα δικαιοπρακτικά ανίκανο πρόσωπο. Υπήρχε τεράστια αμφισβήτηση».

»Αυτό που θέλω να τονίσω, ως συμπέρασμα, είναι ότι προσπαθήσαμε ώστε η αναθεώρηση να καταστήσει το Δίκαιο πιο λειτουργικό, να μην είναι «σταυρός» για τους νομικούς, δικηγόρους και δικαστές. Και βεβαίως επιχειρήσαμε να κινηθούμε προστατευτικά απέναντι σε πρόσωπα – συντρόφους – συζύγους, ανταποκρινόμενοι στις απαιτήσεις και τις ανάγκες της νέας κοινωνικής πραγματικότητας».

---

Ποιοι απαρτίζουν την Επιτροπή

Τα πρόσωπα που απαρτίζουν την Επιτροπή – Ομάδα Εργασίας, η οποία και διαμόρφωσε τις αλλαγές στο Κληρονομικό Δίκαιο είναι τα εξής (εκτός από τον κ. Γεωργιάδη):

Μαρουλιώ Δαβίου, αντιπρόεδρος του Αρείου Πάγου, τακτικό μέλος και αναπληρώτρια του προέδρου με αναπληρώτριά της την Ευαγγελία Στεργίου, αρεοπαγίτη.

Παναγιώτης Καρακωνσταντής, εφέτης Αθηνών, τακτικό μέλος, με αναπληρωτή του τον Σωτήριο Τσουβαλά, εφέτη Αθηνών, αποσπασμένο στην Ειδική Νομική Υπηρεσία του υπουργείου Δικαιοσύνης.

Δήμητρα Παπαδοπούλου-Κλαμαρή, ομότιμη καθηγήτρια της Νομικής Σχολής του ΕΚΠΑ, μέλος.

Αντώνιος Καραμπατζός, καθηγητής Αστικού Δικαίου της Νομικής Σχολής του ΕΚΠΑ, μέλος.

Γεώργιος Λέκκας, καθηγητής Αστικού Δικαίου της Νομικής Σχολής του ΕΚΠΑ, μέλος.

Ελένη Ζερβογιάννη, αναπληρώτρια καθηγήτρια Αστικού Δικαίου της Νομικής Σχολής του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ), μέλος.

Σωτήριος Κοτρώνης, επίκουρος καθηγητής Αστικού Δικαίου της Νομικής Σχολής του ΑΠΘ, μέλος.

Γεώργιος-Αλέξανδρος Γεωργιάδης, επίκουρος καθηγητής Αστικού Δικαίου της Νομικής Σχολής του ΑΠΘ, μέλος.

Αθανάσιος Ζούπας, πρόεδρος του Δικηγορικού Συλλόγου Πατρών και μέλος της Συντονιστικής Επιτροπής των Προέδρων των Δικηγορικών Συλλόγων Ελλάδος, τακτικό μέλος, με αναπληρωτή του τον Παναγιώτη Νικολόπουλο, προϊστάμενο της Νομικής Υπηρεσίας του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών.

Ελένη Κοντογεώργου, πρόεδρος της Συντονιστικής Επιτροπής Συμβολαιογραφικών Συλλόγων Ελλάδος, τακτικό μέλος, με αναπληρώτριά της τη Χριστίνα Μάνδρου, μέλος του διοικητικού συμβουλίου του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου.