Advertisement
Σε μια εποχή που η κλιματική αλλαγή, η αλόγιστη χρήση φυτοφαρμάκων και οι οικονομικές πιέσεις επηρεάζουν κάθε πτυχή της αγροτικής ζωής, οι μελισσοκόμοι της Ευρώπης -και της Ελλάδας- βρίσκονται στην πρώτη γραμμή μιας κρίσης που απειλεί όχι μόνο το επάγγελμά τους, αλλά και τη σταθερότητα της τροφικής αλυσίδας. Σε όλη την Ευρωπαϊκή Ενωση υπάρχουν περισσότεροι από 600.000 μελισσοκόμοι που επιβιώνουν με ολοένα και πιο αντίξοες περιβαλλοντικές και οικονομικές συνθήκες. Μεταξύ αυτών και οι περίπου 25 χιλιάδες οικογένειες στην Ελλάδα, οι οποίες ζουν από τη μελισσοκομία σε συνθήκες που δυσχεραίνουν τόσο την ανάπτυξη της παραγωγής όσο και τις εργασίες επικονίασης, βλέποντας τα μελισσοσμήνη τους να μειώνονται: αυξημένο κόστος παραγωγής, ελληνοποιήσεις προϊόντων αμφιβόλου προελεύσεως και ποιότητας, μείωση του πληθυσμού των μελισσών και, φυσικά, κλιματική αλλαγή.
Η απώλεια των επικονιαστών -κυρίως των μελισσών- έχει εδώ και χρόνια αρχίσει να χτυπά καμπανάκια σε επιστημονικούς και θεσμικούς κύκλους. Τον Ιανουάριο του 2023 δημοσιεύτηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή η «Νέα Συμφωνία για τους Επικονιαστές», που μεταξύ άλλων προέβλεπε την ύπαρξη ενός «ισχυρού συστήματος παρακολούθησης των επικονιαστών» προκειμένου να αποτυπωθεί το μέγεθος της μείωσης αυτών των πληθυσμών. Σύμφωνα με την Κομισιόν, ο πληθυσμός περίπου ενός στα δέκα είδη απειλείται με εξαφάνιση, γεγονός που σε μεγάλο βαθμό αποδίδεται στη χρήση φυτοφαρμάκων. «Για ορισμένες καλλιέργειες, η συνεισφορά των επικονιαστών μπορεί να ανέρχεται στο ήμισυ της αγοραίας αξίας της παραγωγής» συνεχίζει. Εξέλιξη καταστροφική αφού, σύμφωνα με στοιχεία του Οργανισμού των Ηνωμένων Εθνών για την Τροφή και τη Γεωργία (FAO), περίπου το 75% των καλλιεργειών για τροφή εξαρτάται από την επικονίαση: από τη μέλισσα διακυβεύεται όχι μόνο η οικονομία που στήνεται γύρω από το μέλι αλλά και η λειτουργία του οικοσυστήματος
Ομως για χιλιάδες μελισσοκόμους σε όλη την Ελλάδα τα καμπανάκια αυτά δεν είναι προειδοποίηση για το μέλλον. Είναι το παρόν. Το 2023, μετά την κακοκαιρία «Ντάνιελ», υπολογίζεται πως χάθηκαν πάνω από 100.000 μελίσσια, ενώ η ξηρασία μείωσε την παραγωγή της μέλισσας έως και 70%, με σοβαρές απώλειες σε περιοχές όπως η Εύβοια, η Ρόδος, η Αττική και ο Εβρος, που επλήγησαν από πυρκαγιές και πλημμύρες. Σήμερα, σε δεινή θέση βρίσκονται χιλιάδες μελισσοκόμοι από όλη τη χώρα μπροστά στην άνιση μάχη της κλιματικής αλλαγής: στο βόρειο Αιγαίο φέτος η παραγωγή ανά κυψέλη έπεσε στα 2-3 κιλά μέλι, από τα 12-13 κιλά που ήταν τα προηγούμενα χρόνια. Αλλά και στην Κρήτη, σε έρευνα που διεξήχθη την άνοιξη του 2024 από το Μεσογειακό Αγρονομικό Ινστιτούτο Χανίων, με ερωτηματολόγια στους μελισσοκόμους του νησιού, οι επαγγελματίες αναφέρουν αρνητικές συνέπειες από την κλιματική αλλαγή από 66% έως 93%.
Από το κόστος των καυσίμων και των ζωοτροφών μέχρι την έλλειψη σταθερών δομών στήριξης, οι Ελληνες μελισσοκόμοι κυνηγούν ανθοφορίες σε όλη τη χώρα για να κρατήσουν τα μελίσσια τους ζωντανά. «Η μελισσοκομία είναι νομαδικό επάγγελμα», σημειώνει στην «Εφ.Συν.» ο Τάσος Ποντίκης, μελισσοκόμος από τα Ιωάννινα τα τελευταία 25 χρόνια. «Μεταφέρουμε τα μελίσσια μας όπου υπάρχει νέκταρ, όπου δηλαδή το περιβάλλον έχει τις προϋποθέσεις για να αναπτυχθούν τα μελίσσια μας και να μας δώσουν την παραγωγή. Κάτι που τα τελευταία χρόνια τουλάχιστον με την κλιματική αλλαγή και με αυτά που βιώνουμε, ιδιαίτερα τις καιρικές συνθήκες με τις απότομες μεταβολές από κρύο σε ζέστη και από ανομβρία σε βροχή, δημιουργεί και σε εμάς τεράστια προβλήματα, γιατί η μέλισσα είναι ένα πολύ ευαίσθητο έντομο. Με τις κλιματικές συνθήκες που διαμορφώνονται τα τελευταία χρόνια είναι πολύ δύσκολο όχι μόνο να δώσει παραγωγή, αλλά ακόμα και να επιβιώσει. Δίχως λοιπόν τη συνδρομή του μελισσοκόμου, που αναγκάζεται να τροφοδοτεί ο ίδιος τα μελισσοσμήνη για να μη λιμοκτονήσουν, δεν μπορούν να επιβιώσουν».
Για την πλειονότητα των μελισσοκόμων στη χώρα η οικονομία «πάγωσε» το 2021, με την καταστροφή από τις πυρκαγιές στη Βόρεια Εύβοια. Μέχρι το 2021 η περιοχή αποτελούσε έναν από τους σημαντικότερους μελισσοκομικούς κόμβους της χώρας – μαζί με τη Θάσο και τη Χαλκιδική παρήγαν το μεγαλύτερο μέρος του ελληνικού πευκόμελου. Σε μια χώρα που, τότε, σύμφωνα με τη Eurostat, βρισκόταν στην 6η θέση στην Ε.Ε. σε αριθμό κυψελών, η απώλεια αυτού του μελισσοκομικού πλούτου δεν ήταν μόνο τοπική υπόθεση, ήταν ένα πλήγμα που άγγιξε ολόκληρη την ελληνική παραγωγή.
«Η Β. Εύβοια ήταν μελισσοκομικός πυλώνας. Στα πευκοδάση της Εύβοιας έμπαινε η πλειονότητα των επαγγελματιών μελισσοκόμων και όχι μόνο, και των ερασιτεχνών, των ετεροαπασχολούμενων, δηλαδή, από όλη την Ελλάδα. Από την Ηπειρο ξεκινούσαμε για να κάνουμε χιλιόμετρα φορτωμένοι», σημειώνει ο Τ. Ποντίκης. Σήμερα η μετακινούμενη μελισσοκομία προσανατολίζεται κατά βάση προς τη Χαλκιδική: «Ξεκινάει ο άλλος από την Πελοπόννησο φορτωμένος για να πάει στη Χαλκιδική όπου είναι εκεί τα μεγάλα πευκοδάση» λέει ο ίδιος.
Πρόβλημα σε όλη την Ευρώπη
Μόλις στις αρχές Οκτωβρίου έγινε γνωστό ότι οι επικονιαστές στην Ευρώπη μπήκαν στον κόκκινο κατάλογο απειλούμενων ειδών της Διεθνούς Ενωσης για τη Διατήρηση της Φύσης (IUCN). Ο κίνδυνος που αντιμετωπίζουν αποκαλύφθηκε από επιστημονικές μελέτες, οι οποίες διαπίστωσαν ότι τουλάχιστον 172 από τα 1.928 είδη μελισσών κινδυνεύουν με εξαφάνιση στη Γηραιά Ηπειρο – αριθμός υπερδιπλάσιος σε σύγκριση με μία δεκαετία πριν.
Τα αποτελέσματα είναι αισθητά πανευρωπαϊκά. Για παράδειγμα, στην Ισπανία, σύμφωνα με στοιχεία του Συντονιστικού Οργανισμού Αγροτών και Κτηνοτρόφων (COAG), το 2023, το 50% των μελισσοκομικών επιχειρήσεων ήταν ουσιαστικά χρεοκοπημένες, ενώ στην Ουγγαρία, παρά το γεγονός ότι διαθέτει μία από τις μεγαλύτερες πυκνότητες κυψελών στην Ευρώπη και ευνοϊκές καιρικές συνθήκες, ο τομέας έχει υποστεί σημαντικό πλήγμα λόγω της επίδρασης ακραίων κλιματικών φαινομένων, όπως καθυστερημένοι παγετοί και παρατεταμένες βροχοπτώσεις, πλήττοντας σοβαρά την άνθιση της ακακίας. Ως αποτέλεσμα, η χώρα βιώνει τη χειρότερη συγκομιδή μελιού ακακίας των τελευταίων δεκαετιών. Αντίστοιχα η Τσεχία παρακολουθεί τα μελισσοσμήνη να πεθαίνουν χρόνο με τον χρόνο, καταγράφοντας τη μεγαλύτερη μείωση των τελευταίων 12 ετών: το ένα τέταρτο (26,3%) των αποικιών μελισσών δεν επέζησε τον προηγούμενο χειμώνα λόγω ασθενειών.
Στη γειτονική Ιταλία, το 2023, η παραγωγή μελιού μειώθηκε κατά 30% σε σχέση με τον μέσο όρο της τελευταίας δεκαετίας, με πτώση άνω του 40%. Η θνησιμότητα των μελισσών ξεπέρασε το 10% και το 25% των επαγγελματιών εγκατέλειψε τη δραστηριότητα τα τελευταία τρία χρόνια, παρά τις προσπάθειες στήριξης του κλάδου.
Σημειώνεται ότι η Ευρωπαϊκή Ενωση (περίπου 17 εκατ. κυψέλες, 250 τόνοι τον χρόνο) είναι η δεύτερη σε παραγωγή μελιού, πίσω μόνο από την Κίνα, ωστόσο η παραγωγή δεν καλύπτει τη ζήτηση, γι’ αυτό και γίνονται εισαγωγές κάθε χρόνο από την Κίνα.
Το ευρωπαϊκό «Μέτρο 23» και το ελληνικό σκάνδαλο
Και ενώ χάνεται κάθε χρόνο ένα τεράστιο ζωικό κεφάλαιο λόγω των ακραίων καιρικών συνθηκών, όπως μας εξηγούν οι μελισσοκόμοι, η στάση του υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης είναι τουλάχιστον αναιμική.
Μετά τις βαριές απώλειες του 2024 λόγω της ξηρασίας, η Ε.Ε. ενεργοποίησε το «Μέτρο 23» στο πλαίσιο της Νέας Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ) για τη στήριξη της αγροτικής οικονομίας χωρών που δοκιμάζονται από την κλιματική αλλαγή. Επειτα από αίτημα της Ομοσπονδίας Μελισσοκομικών Συλλόγων Ελλάδας (ΟΜΣΕ) να συμπεριληφθεί στις αποζημιώσεις λόγω της καταστροφικής περσινής ξηρασίας, η κυβέρνηση εξήγγειλε πως θα συμπεριλάβει τους μελισσοκόμους στο πρόγραμμα. Για τη μελισσοκομία, το «Μέτρο 23» ήταν μια κοινοτική οικονομική ενίσχυση περίπου 15 με 20 ευρώ ανά κυψέλη εφάπαξ – ποσά που θα λάμβαναν μέσα στον Ιούλιο από τον ΟΠΕΚΕΠΕ.
Τα προβλήματα άρχισαν να φαίνονται από νωρίς: μπήκε «κόφτης» σε μελισσοκόμους από διάφορες περιοχές, μεταξύ των οποίων και η Ηπειρος. Πέρα όμως από τα προβλήματα λόγω γραφειοκρατικών εμποδίων, οι μελισσοκόμοι ήρθαν αντιμέτωποι και με το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ, που είχε ως αποτέλεσμα να «παγώσει» κάθε εξέλιξη γύρω από τις αποζημιώσεις και να απορρυθμιστεί ολόκληρος ο παραγωγικός κλάδος. Μέχρι σήμερα, όπως σημειώνει ο πρόεδρος της Ομοσπονδίας, Κωνσταντίνος Λεονταράκης, όσοι μελισσοκόμοι δεν αποκλείστηκαν από την επιδότηση δεν έχουν δει ακόμη χρήματα στους λογαριασμούς τους. Η ενίσχυση που θα λάβουν, όπως καταγγέλλει, θα αποδεσμευτεί με το σταγονόμετρο και θα είναι κουτσουρεμένη. «Μας είπαν ότι θα πληρωθούμε μάλλον τον Νοέμβριο, όμως το “Μέτρο 23” αποδείχθηκε φιάσκο» σχολιάζει.
Είναι ένα από τα πλήγματα που αντιμετωπίζει ο κλάδος με φόντο την υπόθεση του ΟΠΕΚΕΠΕ. Πρόκειται για ένα παρακλάδι του σκανδάλου που αφορούσε την Κρήτη και τα βιολογικά μελίσσια. Το 2024 προκηρύχτηκε ένα πρόγραμμα επιδότησης στους μελισσοκόμους για τη μετατροπή συμβατικών σμηνών σε βιολογικά και, όπως φάνηκε, και αυτό το πρόγραμμα έγινε όχημα για χιλιάδες επιτήδειους προκειμένου να εξαπατήσουν το σύστημα. Επρεπε να ολοκληρωθούν επιτόπιοι έλεγχοι για να πληρωθούν οι πραγματικοί δικαιούχοι, για να αρχίσουν να αποδεσμεύονται σταδιακά τα πρώτα χρήματα της επιδότησης πριν από μερικές μέρες. Μέχρι σήμερα ελάχιστοι βλέπουν χρήματα στους λογαριασμούς τους.
* Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν οι: Εύα Παπαδοπούλου («Εφ.Συν.» – Ελλάδα), Αna Somavilla (El Confidencial – Ισπανία), Ivana Míšková (Deník Referendum – Tσεχία), Kata Moravecz (EUrologus), (Il sole 24 Ore – Iταλία).
Kythira Online
