Με ποιόν τρόπο ο ζεόλιθος “απωθεί” τον δάκο της ελιάς

Με ποιόν τρόπο ο ζεόλιθος “απωθεί” τον δάκο της ελιάς, ένα ερώτημα που χρήζει μεγάλης προσοχής και εμφανίζεται όλο και περισσότερο τον τελευταίο καιρό μεταξύ των καλλιεργητών.

Ο δάκος της ελιάς (Bactrocera oleae) θεωρείται το πιο καταστρεπτικό έντομο της ελαιοκομίας. Προξενεί μεγάλες οικονομικές ζημιές που, σε περιόδους έξαρσης, μπορούν να φτάσουν έως 50% της συνολικής παραγωγής στις ελαιοπαραγωγικές περιοχές της Μεσογείου.

Η χρήση βιομηχανικών ορυκτών στις καλλιέργειες φαίνεται να ξεκίνησε από τα αρχαία χρόνια. Συγκεκριμένα, στο άρθρο “Particle Films: A New Technology for Agriculture”, αναφέρεται η χρήση Διατομίτη ή αλλιώς γης διατόμων, στην Κίνα, ήδη από το 2000 π.Χ. Ο Διατομίτης εφαρμόστηκε σε φυτά για τον έλεγχο παρασιτικών εντόμων. Η σύστασή του προέρχεται από απολιθωμένες ιζηματογενείς αποθέσεις φυτοπλαγκτού (διατόμων), οι οποίες έχουν υαλώδη υφή και εξοντώνουν τα έντομα με μηχανικό τρόπο.

Βιολογικός κύκλος του δάκου

Για να μπορέσουμε να απαντήσουμε αρτιότερα στην παραπάνω ερώτηση θα πρέπει πρώτα να κατανοήσουμε το ίδιο το έντομο, σε ποιες συνθήκες διαβιώνει, πως αναπαράγεται και τελικά πως αυτό επηρεάζει την καλλιέργεια της ελιάς.

1η γενιά (προωοτοκία)

Σύμφωνα με τη διατριβή “Γενετική δομή και διαφοροποίηση φυσικών πληθυσμών του δάκου της Ελιάς Bactrocera oleae”, ο δάκος είναι έντομο ημερόβιο, αποκλειστικά μονοφάγο και καρποφάγο είδος. Διαχειμάζει συνήθως ως νύμφη στο έδαφος σε βάθος από 1 έως 6 εκατοστά. Την άνοιξη, με την άνοδο της θερμοκρασίας, από τις νύμφες του εδάφους βγαίνουν τα πρώτα τέλεια άτομα του δάκου. Έτσι δραστηριοποιείται η 1η γενεά του εντόμου, τα οποία πετούν σε μεγάλες αποστάσεις. Χρησιμοποιούν ως πηγή τροφής μελιτώδεις εκκρίσεις κοκκοειδών της ελιάς.

Τα θηλυκά αρχίζουν να ωοτοκούν μετά την πάροδο κάποιων ημερών, περίοδος προωοτοκίας, που είναι αναγκαία για την ωρίμαση των ωοθηκών. Καθοριστικοί παράγοντες της περιόδου προωοτοκίας θεωρούνται οι επικρατούσες κλιματολογικές και τροφικές συνθήκες, γι’ αυτό παρουσιάζονται διαφοροποιήσεις μεταξύ των εποχών. Συγκεκριμένα, για το χειμώνα υπολογίζεται στους 2 έως 3 μήνες ενώ για τους φθινοπωρινούς μήνες στις 6-10 ημέρες.

2η γενιά

Όταν τα θηλυκά γίνουν σεξουαλικώς ώριμα και γονιμοποιηθούν, αρχίζουν τον Ιούνιο να ωοτοκούν σε καρπούς της ελιάςμικρού μεγέθους και πράσινου χρώματος. Οι καρποί είναι επιδεκτικοί για εναπόθεση αυγών κατόπιν της απόκτησης ορισμένου μεγέθους και σύστασης σάρκας. Εμπειρικά, εκτιμάται ότι ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις του δάκου όταν έχουν αποκτήσει μέγεθος ρεβιθιού και εφόσον έχει πήξει ο πυρήνας τους.

Πριν την ωοτοκία, το θηλυκό ανιχνεύει την επιφάνεια του καρπού, επιλέγει το κατάλληλο σημείο, διατρυπά τον καρπό με τον ωοθέτη του και δημιουργεί το χαρακτηριστικό τριγωνικό άνοιγμα, όπου εναποθέτει συνήθως ένα αυγό. Κάθε θηλυκό έχει την ικανότητα να τοποθετήσει έως 12 αυγά την ημέρα. Ως επί το πλείστον, η ωοτοκία περιορίζεται σε καρπούς ανέπαφους. Κατά τη διάρκεια του φθινοπώρου και σε περιόδους περιορισμένης ελαιοπαραγωγής παρατηρούνται συχνά περισσότερα από ένα νύγματα στον ίδιο καρπό.

Κατόπιν επώασης 2-4 ημερών, εκκολάπτονται οι νεαρές προνύμφες, οι οποίες τρέφονται από τη σάρκα του ελαιοκάρπου. Σε αυτή την γενιά η διάρκεια του σταδίου της προνύμφης υπολογίζεται σε 12 έως 14 ημέρες. Αφού η προνύμφη ολοκληρώσει την ανάπτυξή της μεταμορφώνεται σε νύμφη. Προτού νυμφωθεί, δημιουργεί μια στρογγυλή τρύπα στον καρπό, γνωστή ως οπή εξόδου του ακμαίου. Η  τρύπα αυτή καλύπτεται εξωτερικά από την εφυμενίδα του καρπού, την λεγόμενη «ψαρολεπίδα», έως ότου ολοκληρωθεί η ανάπτυξη του εντόμου εντός του καρπού. Η προσβολή από τον δάκο επιταχύνει την ωρίμαση του ελαιοκάρπου. Επιπρόσθετα, στο νύγμα αναπτύσσονται παθογόνοι μικροοργανισμοί, που προκαλούν σήψη και πτώση του καρπού.

Το τέλειο έντομο

Το τέλειο έντομο εμφανίζεται μετά από την παρέλευση 9-12 ημερών και εξέρχεται από το κυκλικό άνοιγμα που σχηματίζει η νύμφη. Πραγματοποιεί σκίσιμο στο κάλυμμα της οπής εξόδου, με τη βοήθεια του μετωπικού σάκου, και εγκαταλείπει την ελιά.

Ο δάκος μπορεί να συμπληρώσει 2-4 γενεές κάθε χρόνο. Ο αριθμός των γενεών καθορίζεται, κατά κύριο λόγο, από τις κλιματικές και οικολογικές συνθήκες της εκάστοτε περιοχής. Εν γένει, οι κλιματικές συνθήκες που επικρατούν σε κάθε περιοχή επηρεάζουν κυρίως την εξέλιξη του δάκου και, συνακόλουθα, τις διακυμάνσεις στην ένταση της προσβολής του ελαιοκάρπου. Ειδικότερα, θερμοκρασίες άνω των 32 oC και κάτω των 8 oC συνιστούν περιοριστικό παράγοντα για την ομαλή ανάπτυξη του εντόμου. Σε αυτές τις συνθήκες ο πληθυσμός ενδέχεται να οδηγηθεί σε κατάρρευση. Επιπρόσθετα, έχει αποδειχθεί ότι η εξέλιξη του δάκου ευνοείται ιδιαίτερα σε περιόδους με εύρος θερμοκρασιών από 23 oC έως και 29 oC και με σχετική υγρασία από 60 έως 80%.

Η δραστηριότητα του τέλειου εντόμου του δάκου συνεχίζεται κανονικά στο εύρος των 20-28 o C. Ωστόσο, σε υψηλότερες θερμοκρασίες, άνω των 30 oC, αναστέλλεται η ωοτοκία και κάθε δραστηριότητα ανακόπτεται άνω των 35 oC. Πέραν αυτού, σε θερμοκρασίες άνω των 30 oC και σε περιβάλλον με χαμηλή σχετική υγρασία (20-25%) παρατηρείται υψηλή θνησιμότητα στις νεαρές προνύμφες και στα αυγά εντός του καρπού.

Εξαιτίας των παραπάνω δεδομένων, παρατηρείται χαμηλό ποσοστό προσβολής, της τάξεως του 1-3% κατά την διάρκεια των θερινών μηνών. Μεγαλύτερη πυκνότητα του δάκου καταγράφεται το φθινόπωρο, τους μήνες Σεπτέμβριο και Οκτώβριο. Υψηλός κίνδυνος προσβολής ελλοχεύει όσο διάστημα ο καιρός είναι υγρός και ζεστός.

Πως ο δάκος ανιχνεύει και προσβάλλει την ελιά

Σύμφωνα με τα όλα τα παραπάνω λοιπόν ο δάκος χρησιμοποιεί 2 διαφορετικές αισθήσεις για την ανίχνευση και αναγνώριση των καρπών και την εναπόθεση των αυγών του σε αυτούς. Την όραση, αλλά και την όσφρησή του.

Με ποιόν τρόπο ο ζεόλιθος “απωθεί” τον δάκο της ελιάς

Ο ζεόλιθος, καθώς είναι ένα μοριακό σφουγγάρι, απορροφά τις οσμές των καρπών και των φύλλων, με αποτέλεσμα την δυσκολία ανίχνευσης αυτών από τον δάκο. Ταυτόχρονα με την δημιουργία ενός υπόλευκου φιλμ πάνω στον καρπό βοηθάει και στην ταυτόχρονη αλλοίωση του χρώματος. Έτσι ο δάκος δυσκολεύεται και στην αίσθηση της όρασης να αναγνωρίσει τον καρπό.

Να επισημάνουμε εδώ ότι ο ζεόλιθος, σε αντίθεση με άλλα βιομηχανικά ορυκτά, δεν φράζει τα στομάτια των φύλλων. Αντίθετα, τα διαχειρίζεται και τα βοηθά να αναπνεύσουν καλύτερα.

Ο βιολογικός κύκλος του δάκου συνεχίζει επάνω στο δέντρο, όπως είδαμε, όταν οι καρποί έχουν αποκτήσει μέγεθος ρεβιθιού. Έτσι λοιπόν, τηρώντας το πρόγραμμα των ψεκασμών του ζεόλιθου προλαβαίνουμε χρονικά την συγκεκριμένη προσβολή.

Ο τρίτος κατά σειρά προγραμματισμένος ψεκασμός με ζεόλιθο, στον μεγάλο καρπό, μας βοηθάει στην επαναληπτική κάλυψη του καρπού. Έτσι προλαβαίνουμε την 2η προσβολή που συμβαίνει, όπως είδαμε παραπάνω, το φθινόπωρο, τους μήνες Σεπτέμβριο και Οκτώβριο. Σε αυτήν την περίπτωση, ο ζεόλιθος διαχειρίζεται και τα επίπεδα της υγρασίας επάνω στον καρπό. ‘Ετσι δυσκολεύει ακόμα περισσότερο την εναπόθεση αυγών από τον δάκο.

Στην ουσία λοιπόν ο ζεόλιθος δυσκολεύει στην ανίχνευση και αναγνώριση του καρπού από τον δάκο, καθώς διαχειρίζεταικαι φιλτράρει σε κάθε περίπτωση το περιβάλλον του καρπού. Έτσι, απορροφάει τις οσμές του, αλλοιώνει το χρώμα του και διαχειρίζεται την υγρασία πάνω σε αυτόν.

Έτσι πολύ σημαντική είναι λοιπόν η τήρηση του προγράμματος ψεκασμών του ζεόλιθου, καθώς βοηθάει στην συνεχόμενη επικάλυψη του καρπού της ελιάς. Το πρόγραμμα ψεκασμών έχει ως εξής, πριν την ανθοφορία, μικρό καρπό, μεγάλο καρπό και μετά τη συγκομιδή.