«Ηταν κάποτε η Δύση»

«C’era una volta il West» ήταν ο πρωτότυπος τίτλος της ταινίας του 1968, ο οποίος στα αγγλικά έγινε «Once upon a time in the West» και στα ελληνικά «Κάποτε στη Δύση». Τεράστια ταινία, ίσως η κορύφωση της θήτευσης του μεγάλου Λεόνε στο γουέστερν. Ο Λεόνε στα ντουζένια του, ο Μορικόνε στα ντουζένια του, η Κλάουντια Καρντινάλε στα ντουζένια της. Αλλά και τι ανδρικό καστ! Τζέισον Ρόμπαρτς, αλλά και Τσαρλς Μπρόνσον και Χένρι Φόντα, και μάλιστα σε κόντρα ρόλους: ο Μπρόνσον «καλός», ο «άγγελος εξολοθρευτής με τη φυσαρμόνικα», ο Φόντα «κακός», μα πολύ κακός.

Βέβαια, η Δύση του Λεόνε ήταν άλλη από αυτήν που μας απασχολεί κατά κόρον σήμερα, από αυτήν που το μέλλον της δείχνει να απειλείται. Εκείνη η Δύση (West) σηματοδοτούσε τις αχανείς εκτάσεις πέρα από τα τότε δυτικά σύνορα της χώρας, εξού και υπήρξε μήτρα δύο τουλάχιστον διαχρονικών όρων: του γουέστερν, ως κινηματογραφικού είδους (καουμπόηδες, ινδιάνοι, σερίφηδες, σαλούν, κ.λπ.), και του Φαρ Γουέστ, με την κυριολεκτική αλλά και τη μεταφορική έννοια.

Αυτά τα κινηματογραφικά και τα «γλωσσικά». Πάμε τώρα και στο ψητό. Ως σκεπτόμενο άνθρωπο, αλλά και ως ακραιφνή υποστηρικτή τού σε όλα τα πεδία προσανατολισμού της χώρας μας προς τη Δύση, δεν μπορεί παρά να με απασχολεί έντονα ότι, με αυτόν τον σαρδανάπαλο που βρέθηκε να κρατάει εν πολλοίς στα χέρια του τις τύχες του πλανήτη, η Δύση, με την έννοια τουλάχιστον που την ξέραμε έως πρόσφατα, ως οντότητα και ως κατάκτηση που τη θεωρούσαμε περίπου δεδομένη, κινδυνεύει.

Δεν κάνω τυχαία λόγο για κατάκτηση. Κατάκτηση ήταν η έννοια/ιδέα της Δύσης όπως την ξέραμε μέχρι χθες. Συμπτωματικά, αυτήν την εποχή μεταφράζω ένα εκτενές βιβλίο (δεν θα αναφέρω ούτε τον συγγραφέα ούτε τον εκδότη, για να μη θεωρηθεί ότι κάνω έμμεση διαφήμιση) με τίτλο «The West», θέμα του πώς γεννήθηκε, πώς εξελίχθηκε εν μέσω κάθε είδους περιπετειών, και πώς απέκτησε τη σημερινή σημασία του ο όρος. Δεν ήταν πάντοτε αυτονόητη η πολιτική και πολιτισμική διάσταση της Δύσης. Υπήρχε, βέβαια, ο όρος με τη στενά γεωγραφική έννοια, όμως η Δύση ως πολιτική και πολιτισμική οντότητα είναι σχετικά πρόσφατη υπόθεση, γέννημα των μέσων (χοντρικά) του 19ου αιώνα. Χωρίς να επεκταθώ σε κουραστικές λεπτομέρειες, τότε λίγο πολύ αρχίζει να γίνεται λόγος για τη Δύση ως έννοια που υπερβαίνει σαφώς τους όποιους γεωγραφικούς προσδιορισμούς, σηματοδοτώντας κάτι πολύ περισσότερο: κοινούς θεσμούς, κοινές κοινωνικές συντεταγμένες, κοινές πολιτισμικές αναφορές, κ.λπ.

Κατά τη γνώμη μου, χρονολογία-κλειδί για τη διαμόρφωση του μπλοκ που συνηθίσαμε να έχουμε κατά νου όταν αναφερόμαστε στη Δύση ή στον Δυτικό κόσμο θα μπορούσε να θεωρηθεί το 1917. Τον Απρίλιο εκείνης της χρονιάς, οι Ηνωμένες Πολιτείες αποφάσισαν να εμπλακούν τελικά στον λεγόμενο Μεγάλο Πόλεμο, ο οποίος μαινόταν στην Ευρώπη, συντασσόμενες με τις δυνάμεις της Αντάντ, και ειδικότερα με τους Αγγλογάλλους (οι Ρώσοι είναι μια άλλη ιστορία, άλλωστε σύντομα θα «έβγαιναν» από τον πόλεμο). Τότε για πρώτη φορά, στις πεδιάδες της Φλάνδρας και της βορειοανατολικής Γαλλίας, θα πολεμήσουν δίπλα δίπλα Βρετανοί, Γάλλοι, Αμερικανοί, Καναδοί και άλλοι.

Αποφεύγοντας πάντοτε (λόγω περιορισμένου χώρου) να υπεισέλθω σε λεπτομέρειες, η πορεία διαμόρφωσης και ενδυνάμωσης αυτού του μπλοκ δεν θα είναι ευθύγραμμη, ούτε δίχως περιπέτειες και παλινδρομήσεις. Μετά το 1920 και με σημείο καμπής την απόφαση να μη συμμετάσχουν στην Κοινωνία των Εθνών, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα ακολουθήσουν τον δρόμο του λεγόμενου απομονωτισμού, απέχοντας από οποιαδήποτε εμπλοκή ή ανάμειξη στα ευρωπαϊκά δρώμενα. Θα χρειαστεί να βρεθεί στο πηδάλιο των ΗΠΑ ο μέγιστος Φράνκλιν Ντ. Ρούσβελτ προκειμένου να ενταχθεί και πάλι η χώρα στο (ας το πούμε) μπλοκ των Δυτικών Δυνάμεων.

Πρώτος σταθμός σε αυτήν την πορεία το Lent Lease Act (Νόμο Εκμισθώσεως και Δανεισμού το αποδίδαμε στα μεταφραστικά μου νιάτα), τον Μάρτιο του 1941, με βάση τον οποίο οι ΗΠΑ θα παρέχουν αφειδώς πολεμικό υλικό στους Βρετανούς έως το 1945. Έπειτα, τον Αύγουστο της ίδιας εκείνης χρονιάς, του 1941, ο Ρούσβελτ και ο Τσόρτσιλ θα έχουν παρατεταμένες συνομιλίες επί του αμερικανικού πολεμικού πλοίου «Αυγούστα» και του βρετανικού «Πρίγκιπας της Ουαλίας» αντίστοιχα. Τότε χαράχτηκαν οι βασικές γραμμές της αρχιτεκτονικής του μεταπολεμικού κόσμου, κι αυτό παρά το ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν είχαν καν μπει ακόμη στον πόλεμο. Επειδή όλα αυτά συνέβησαν στα νερά του Βόρειου Ατλαντικού, στα ανοιχτά των ακτών της Νέας Γης (Newfoundland), η κοινή διακήρυξη των δυο ηγετών βαφτίστηκε Χάρτα του Βόρειου Ατλαντικού. Ήταν ο πρόδρομος και η «μαμή» του Οργανισμού Βορειοατλαντικού Συμφώνου (North Atlantic Treaty Organisation), του περιβόητου ΝΑΤΟ. Σήμερα ζωή να ‘χει, το επάρατο για τους απανταχού κομμουνιστές και κομμουνιστογενείς (ας μην ξύσω πληγές θυμίζοντας και τα ανδρεοπαπανδρεϊκά χαΐρια…) ΝΑΤΟ έχει 32 χώρες-μέλη. Εντυπωσιακό αβγάτισμα, αν σκεφτεί κανείς ότι, κατά την ίδρυσή του, το 1949, αριθμούσε μόλις 12 μέλη.

Αυτό το μπλοκ αντεπεξήλθε με επιτυχία στις απαιτήσεις του Ψυχρού Πολέμου, έχοντας κορμό, ψυχή και βασικό τροφοδότη τις Ηνωμένες Πολιτείες. Εκεί κάπου μπαίνει και η υποχρέωση ακόμα και για τους πιο ακραιφνείς ευρωπαϊστές να ομολογήσουν/ουμε ότι βολεύτηκαν/αμε με την αμυντική ασπίδα που παρείχαν οι ΗΠΑ απέναντι στη σοβιετική απειλή. Έτσι κάπως, έχοντας αφήσει το κόστος της άμυνας εν πολλοίς στους Αμερικανούς, χτίστηκε σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες (κατά την «ένδοξη τριακονταετία» 1945-75, αλλά και όχι μόνο) το ισχυρό κράτος πρόνοιας, το οποίο μάλιστα μάθαμε να το θεωρούμε (και μακάρι να αποδειχτεί) δεδομένο.

Αυτή η Συμμαχία, αυτή η «Δύση» που σήμερα δείχνει να κινδυνεύει με διάλυση, όχι μόνο έδωσε ενωμένη και συμπαγής τη μάχη με τον σοβιετικό ολοκληρωτισμό, αλλά και την κέρδισε αυτήν τη μάχη. Και όμως, να που τρίζουν τα θεμέλια, τόσο της Ατλαντικής Συμμαχίας όσο και της Δύσης με την ευρύτερή της διάσταση, αυτήν που υπερβαίνει κατά πολύ τον όποιον γεωγραφικό προσδιορισμό και την όποια στρατιωτική συμμαχία. Σήμερα, όταν αναφερόμαστε στη Δύση, εννοούμε κοινές αρχές και κοινές αξίες. Στο πολιτικό πεδίο (κοινοβουλευτικοί θεσμοί, ατομικά δικαιώματα), στο κοινωνικό (κράτος πρόνοιας, ασφάλιση, υγεία, παιδεία, κ.ά.), στο πολιτιστικό (πλουραλισμός, ελευθερία της έκφρασης, καινοτομίες και πειραματισμοί, κ.λπ.).

Αυτή λοιπόν η Δύση, με την πιο πλήρη και ουσιαστική έννοια του όρου, κινδυνεύει σήμερα να πέσει θύμα ενός ανάγωγου, άξεστου, αλλοπρόσαλλου, ασυνάρτητου και απρόβλεπτου (να τα πάλι τα αγαπημένα μου επίθετα από α)  εργολάβου, που δείχνει να μην καταλαβαίνει παρά μόνο από business. Αυτή λοιπόν τη Δύση, που υπερβαίνει σαφώς τους όποιους στενά γεωγραφικούς προσδιορισμούς, καλούμαστε σήμερα να υπερασπιστούμε. Να την υπερασπιστούμε πάση θυσία θα τολμούσα να πω, μολονότι ο τζάμπα λυρισμός κάθε άλλο παρά το στοιχείο μου είναι.

Και για να ελαφρύνω λίγο και τον τόνο, έπειτα από αυτήν τη σχεδόν κραυγή αγωνίας για τη Δύση «μας», ας το γυρίσω λίγο και στο γλωσσικό («επαγγελματική παραμόρφωση», γαρ). Καθώς το θέμα βρίσκεται στην επικαιρότητα, βλέπω αυτόν τον καιρό να γράφεται συχνά «ο δυτικός πολιτισμός», ο «δυτικός κόσμος», «οι δυτικές αξίες», κ.λπ. Στο μέτρο που η αναφορά είναι στην πολιτική/πολιτισμική και όχι στην απλώς γεωγραφική έννοια της Δύσης, είναι προφανές ότι επιβάλλεται και διακριτός  κατά το δυνατόν τρόπος γραφής, οπότε (κατά σύμβαση, προφανώς) έχουμε τον Δυτικό πολιτισμό, τον Δυτικό κόσμο, τις Δυτικές αξίες, τη Δυτική διπλωματία, κ.λπ. Με άλλα λόγια, λοιπόν: η δύση του ήλιου αλλά ο πολιτισμός της Δύσης, ο δυτικός άνεμος αλλά ο Δυτικός ιμπεριαλισμός. Και για να το κάνω ακόμα πιο σαφές: η Νέα Ζηλανδία είναι αναπόσπαστο μέρος του Δυτικού κόσμου και του Δυτικού πολιτισμού, έστω και αν βρίσκεται στις (συμβατικά, έστω) ανατολικές εσχατιές της υφηλίου.

Τη Δύση και τα μάτια μας, παιδιά! Μην αφήσουμε τον προγλωσσικό εργολάβο να την ξηλώσει.

---

* Ο Ανδρέας Παππάς είναι συγγραφέας, επιμελητής εκδόσεων και μεταφραστής