Η Αννα των Βυζαντινών που έγινε Αννα του Κιέβου

Όταν γεννιέται στην Κωνσταντινούπολη η Αννα Πορφυρογέννητη, 13 Μαρτίου του 963, ο πατέρας της, Ρωμανός Β’, μετρά μόλις δύο ακόμη ημέρες στη βασιλεία. Στις 15 Μαρτίου φεύγει αιφνιδίως από τη ζωή – σύμφωνα με κάποιες πηγές από ανακοπή, σύμφωνα με κάποιες εικασίες, δηλητηριασμένος από τη σύζυγό του Θεοφανώ…

Η τελευταία, έτσι κι αλλιώς, είναι μία από τις πιο σκοτεινές φιγούρες της βυζαντινής Ιστορίας (παρόλο που το όνομά της φέρει το πρεστιζάτο βραβείο του ομώνυμου Ιδρύματος). Με τους δύο γιους τους, Βασίλειο Β’ (τον μετέπειτα Βουλγαροκτόνο) και Κωνσταντίνο Η’ να είναι μόλις πέντε και τριών ετών αντιστοίχως, η Θεοφανώ παντρεύεται τον Νικηφόρο Φωκά, ο οποίος ανακηρύσσεται αυτοκράτορας τον Αύγουστο εκείνης της χρονιάς.

Ο Φωκάς θα γίνει το σύμβολο του στρατιωτικού μεγαλείου, καθώς διώχνει τους Σαρακηνούς από την Κρήτη, ενώ καταλαμβάνει την Ταρσό και την Αντιόχεια. Η συνεχής πολεμική δραστηριότητα των Βυζαντινών, ωστόσο, επί μία εξαετία (963-969) θα κουράσει τον Στρατό και θα προκαλέσει τη δυσφορία του λαού από τις φορολογικές επιβαρύνσεις. Ο ανιψιός του Φωκά, Ιωάννης Τσιμισκής, εκμεταλλεύεται αυτή τη δυσφορία και – πάλι σύμφωνα με τις πηγές – συνεργάζεται με την αυτοκράτειρα Θεοφανώ για να οργανώσει συνωμοσία, η οποία ολοκληρώνεται με τη δολοφονία του αυτοκράτορα στις 10 Δεκεμβρίου 969.

Αυτή είναι η εποχή στην οποία μεγαλώνει η πριγκίπισσα Αννα με τα δύο αδέλφια της, όπως την περιγράφει στο νέο ιστορικό μυθιστόρημα «Πριγκίπισσα Αννα» (εκδ. Ικαρος, 2025) ο πρέσβης Βασίλης Παπαδόπουλος, ο οποίος έχει υπηρετήσει στο Κίεβο. Μια εποχή αστάθειας, συνεχών δολοπλοκιών για τον βυζαντινό θρόνο και μηχανορραφιών. Δεν είναι τυχαίο ότι κεντρικό ρόλο στα γεγονότα έχει ο Βασίλειος Λεκαπηνός, «δεξί χέρι» του βυζαντινού αυτοκράτορα, ο οποίος κηδεμονεύει τους δύο ανήλικους συναυτοκράτορες, επαναφέρει τη Θεοφανώ από την εξορία (όπου την είχε στείλει ο Τσιμισκής) και διοικεί απερίσπαστος επί εννέα χρόνια, πριν πέσει σε δυσμένεια από τον Βασίλειο Β’.

Η αυτοθυσία ως διπλωματία

Η Αννα στη βυζαντινή Ιστορία εκπροσωπεί τη διπλωματία μέσω της «αυτοθυσίας». Το απόλυτο «όπλο» για τη σύναψη διακρατικών σχέσεων. Κι αυτό επειδή κάποια στιγμή πρέπει να εγκαταλείψει την Κωνσταντινούπολη για την σώσει.

Ολα ξεκινούν το 985, όταν ο Μεγάλος Πρίγκιπας του Κιέβου Βλαδίμηρος Α’ στέλνει αντιπροσωπεία στη βυζαντινή πρωτεύουσα, όπου πλέον αυτοκράτορας είναι ο Βασίλειος Β’. Σκοπός του είναι εγκαταλείψει ο λαός του τα είδωλα και να ενστερνιστεί μια σύγχρονη, μονοθεϊστική θρησκεία, την οποία θα «υιοθετήσουν» από τους βυζαντινούς.

Η συμμαχία προχωρά και γρήγορα δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για τα ανταλλάγματα. Κι αυτό επειδή ο Βασίλειος αντιμετωπίζει ένα σοβαρό πρόβλημα: Δύο μέλη της στρατιωτικής ελίτ στη  Μικρά Ασία, ο Βάρδας Σκληρός (παλαιότερος συνεργάτης του Ιωάννη Τσιμισκή) και ο Βάρδας Φωκάς, προχωρούν σε εξεγέρσεις. Το κύριο κίνητρό τους  είναι φυσικά η αναρρίχηση στον αυτοκρατορικό θρόνο.

Η Αννα φτάνει με πλοίο στην πόλη Κορσούν (σημερινή κεντρική Ουκρανία) για να συναντήσει τον Βλαδίμηρο. Από το «Ρωσικό Χρονικό»

Ο Βασίλειος Β’, με την τάση για σκληρότητα που θα γίνει το σήμα κατατεθέν του, αναλαμβάνει να τους αντιμετωπίσει ο ίδιος και καταστέλλει τις εξεγέρσεις τόσο του Σκληρού (το 979) όσο και του Φωκά (το 989). Ειδικά για την τελευταία συμμαχεί με τον Βλαδίμηρο, ο οποίος ήδη το 988 έχει καταλάβει τη Χερσώνα, κύρια αυτοκρατορική βάση κοντά στην Κριμαία. Για να την αφήσει και να στείλει 6.000 στρατιώτες Ρως εναντίον των στασιαστών, ζητά ως όρο να παντρευτεί την πριγκίπισσα Αννα. Ο Βασίλειος και το αυτοκρατορικό σύστημα διστάζουν καθώς για τους βυζαντινούς όλοι οι λαοί, Φράγκοι ή Σλάβοι, θεωρούνται εκείνη την περίοδο, «βάρβαροι».

Η κρίσιμη λεπτομέρεια που έκαμψε και τις τελευταίες αντιστάσεις του Βασίλειου ήταν η αποδοχή από την πλευρά του Βλαδίμηρου να βαφτιστεί χριστιανός. «Δεν θα ήταν πια αλλόπιστος και αβάπτιστος», όπως αναφέρεται στο βιβλίο του Βασίλη Παπαδόπουλου.

Ο πρίγκιπας των Ρως παντρεύτηκε την πριγκίπισσα των Βυζαντινών στην Κριμαία το 989. Οταν συναντήθηκαν, «ο Βλαδίμηρος υποκλίθηκε στη σπουδαιότερη πριγκίπισσα της χριστιανοσύνης, και όλοι όσοι στέκονταν δίπλα του τον μιμήθηκαν». Η τελετή έγινε στα ελληνικά από τον μητροπολίτη Φιλόθεο. Στα ελληνικά επίσης διαβάστηκε από το Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο η περικοπή για το θαύμα της μετατροπής του ύδατος σε κρασί στον γάμο της Κανά. Τα παραδοσιακά βυζαντινά στέμματα τοποθέτησε στο κεφάλι των νυμφευόμενων ο στρατηγός – διοικητής της Χερσώνας, που τους πάντρευε ως εκπρόσωπος του Αυτοκράτορα. Για τον Βλαδίμηρο, «γινόταν πραγματικότητα το όνειρό του να μετάσχει στη βυζαντινή κληρονομιά, στην αυτοκρατορία των Ρωμαίων».

Η συνέχεια δίνεται με κινηματογραφική αφήγηση, που θυμίζει τις σκηνές στις σύγχρονες σειρές με τους Βίκινγκς. Με εντολή του Μεγάλου Πρίγκιπα, οι στρατιώτες χιμούν στο είδωλο του θεού τους Περούν και αρχίζουν να το χτυπούν με μίσος.

«Το πεσμένο είδωλο είχε δεθεί με δερμάτινα λουριά πίσω από ένα δυνατό άλογο. Ο επικεφαλής του αγήματος έδωσε μια δυνατή καμτσικιά στο ζώο, που άρχισε να τρέχει παρασέρνοντας πίσω του το είδωλο, κάποτε αντικείμενο λατρείας και τώρα χλευασμού, καθώς κυλιόταν στο χώμα… Ενας τελευταίος εξευτελισμός περίμενε τον μέχρι τότε ισχυρότερο θεό των Ρως του Κιέβου. Μια ομάδα δούλων έσπρωξε το μαστιγωμένο είδωλο ως τη μέση της κοίτης του Δάναπρι [Δούναβη]».

Εξωτερική όψη της Αγίας Σοφίας του Κιέβου, που χτίστηκε κατόπιν υπόδειξης της Αννας

Ως φυσική συνέχεια, το Οικουμενικό Πατριαρχείο όρισε το 997 «τον πρώτο μητροπολίτη Κιέβου, Ελληνα στην καταγωγή, μέλος της Ιεράς Συνόδου, που διατήρησε την ελληνική γλώσσα και τις πρακτικές της Κωνσταντινούπολης στη μητρόπολη, στα γραφεία του και στην επίσημη αλληλογραφία του».  Με υπόδειξη της Αννας, εξάλλου, ο Βλαδίμηρος έχτισε στο Κίεβο και σε όλη την επικράτεια ναούς αφιερωμένους στον Αγιο Βασίλειο.

Η Αννα πέθανε στο Κίεβο το 1011, ύστερα από αρρώστια που την χτύπησε στους πνεύμονες. Η κηδεία της έγινε κατά το ελληνικό τελετουργικό, με τη συμμετοχή αρχόντων και κατοίκων της πόλης. Την ίδια χρονιά άρχισαν να μπαίνουν τα θεμέλια του καθεδρικού ναού της Αγίας Σοφίας με τους πράσινους και χρυσούς τρούλους, στο εσωτερικό του οποίου φιλοτεχνήθηκαν ψηφιδωτά και αγιογραφίες στα ελληνικά.