Αντιδράσεις για τα σχέδια σχετικά με το Αρχείο Κυθήρων

Η Εταιρεία Κυθηραϊκών Μελετών και ο Όμιλος Κυθηρίων Πανεπιστημιακών προέβησαν σε κοινό διάβημα, τόσο προς τον υπουργό Παιδείας κ. Γαβρόγλου, όσο και προς τον πρόεδρο της Εφορείας των Γ.Α.Κ. κ Καραπιδάκη εκφράζοντας την αντίθεση των δύο αυτών πολιτιστικών οργανισμών των Κυθήρων στη σχεδιαζόμενη υποβάθμιση του Ιστορικού Αρχείου Κυθήρων και στην οργανική του ένταξη στη …Σπάρτη.

Υπενθυμίζουμε τη σχετική μας αρθρογραφία για το θέμα στην έντυπη έκδοσή μας, ειδικά για το σχεδιασμό μεταφοράς της αρμοδιότητος στη Σπάρτη. Φαίνεται ότι οι αρμόδιοι του Υπουργείου ήταν τόσο ενημερωμένοι για τη διοικητική υπαγωγή των Κυθήρων ώστε το αποφάσισαν από το …χάρτη. Σύμφωνα δε με πληροφορίες μας, μόλις αυτό επισημάνθηκε το πήραν πίσω, καθώς θα γίνονταν κυριολεκτικά … «ρόμπες» δεδομένου, όχι μόνο ότι το Αρχείο Κυθήρων είναι ένα από τα μεγαλύτερα στην Ελλάδα σε περιεχόμενο, αλλά και ότι δεν δαπανάται ούτε σεντς για ενοίκιο, αφού στεγάζεται σε ιδιόκτητο χώρο, στο παλαιό Παλάτι των Προβλεπτών πάνω στο Κάστρο των Κυθήρων. Σύμφωνα με άλλες πληροφορίες εκκρεμεί συνάντηση των δύο σωματείων με τον ίδιο τον υπουργό, ενώ και η προσπάθεια αναβίωσης του σχετικού νομοθετήματος για τα αρχεία φαίνεται να έχει «κολλήσει» και γραφειοκρατικά, αν και αυτό δεν πρέπει να μας καθησυχάζει καθόλου.

Παρακάτω παραθέτουμε το σχετικό υπόμνημα, το οποίο έχει σταλεί στον υπουργό και αναμένουμε τη συνέχεια…

Κατόπιν πληροφοριών για την νομοθετική αναδιοργάνωση της Υπηρεσίας των Γενικών Αρχείων του Κράτους και την μετονομασία των Τοπικών Αρχείων σε Γ.Α.Κ.-Αρχειοφυλακεία και την υπαγωγή τους σε Αρχεία Νομών θα θέλαμε να σας επισημάνουμε τα κάτωθι:

Σχετικά με την σημασία του Τοπικού Αρχείου Κυθήρων θα θέλαμε να τονίσουμε την ιδιαιτερότητά του.  Το Αρχείο αυτό  ως αρχειακός οργανισμός, μαζί με τα υπόλοιπα έξι των Επτανήσων, λειτουργεί εδώ και  450 περίπου χρόνια όντας παλαιότερο από την Κεντρική Υπηρεσία των ΓΑΚ, που ιδρύθηκε μόλις το 1914. Συγκεκριμένα  αποτελεί τη συνέχεια του Αρχειοφυλακείου Κυθήρων, εκείνης της υπηρεσίας που η Ενετική Δημοκρατία έθετε στη διάθεση του εκάστοτε Προβλεπτή προκειμένου να ασκεί τα καθήκοντά του, αλλά και να ελέγχεται από την κεντρική εξουσία. Η χρονική του αφετηρία ορίζεται περίπου στο 1560, όταν άρχισε να λειτουργεί πλήρως η έδρα του Ενετού Διοικητή στη Χώρα Κυθήρων, μετά τη μεταφορά της από τον κατεστραμμένο σε πόλεμο οικισμό του Αγίου Δημητρίου το 1537. Ως Αρχειοφυλακείο διατήρησε την διοικητική του παρουσία και μετά την πτώση της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας του Αγίου Μάρκου, συγκεκριμένα για τους Δημοκρατικούς Γάλλους (1797-1798), την Ιόνιο Πολιτεία (1800-1807), τους Αυτοκρατορικούς Γάλλους (1807-1809) και τους Βρετανούς (1809-1864). Μετά την Ένωση των Επτανήσων με την Ελλάδα το 1864, τα Αρχειοφυλακεία των Ιονίων Νήσων υπήχθησαν στο Υπουργείο Εσωτερικών. Συνεπώς το Τ.Α.Κ. περιλαμβάνει αρχειακό υλικό έξι διαδοχικών διοικήσεων.

Ιδιαίτεροι σταθμοί για την διάσωση του Τοπικού Αρχείου Κυθήρων είναι οι κάτωθι:

1. Το 1942, ο φιλόλογος, καθηγητής του Γυμνασίου Κυθήρων και άμισθος αρχειοφύλακας Θεμιστοκλής Πετρόχειλος, ενόσω το κτήριο του αρχείου είχε καταληφθεί από τις δυνάμεις κατοχής οι οποίες κατέστρεφαν τα έγγραφα για θέρμανση, μερίμνησε και αγωνίστηκε προκειμένου το αρχειακό υλικό να μεταφερθεί και να αποθηκευτεί σε διάφορα μέρη στη Χώρα με εθελοντική δουλειά του ιδίου και των μαθητών του. Το υλικό αυτό επανατοποθετήθηκε στη θέση του μετά το 1945, ωστόσο μετά το θάνατο του το αρχείο ουσιαστικά εγκαταλείφτηκε.

2. Το 1972, στα πλαίσια των εργασιών του Κέντρου Βυζαντινών Ερευνών η καθηγήτρια Ιστορίας κυρία Χρύσα Μαλτέζου (τέως Διευθύντρια στο Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών Βενετίας και νυν Ακαδημαϊκός), πραγματοποίησε ερευνητική αποστολή στα Κύθηρα. Το αποτέλεσμα ήταν η ανακάλυψη στο Κάστρο της Χώρας ενός από τα σημαντικότερα αρχεία στην Ελλάδα, γεγονός που ώθησε στη διάσωσή του, καθώς το αρχείο ήταν εγκαταλειμμένο και αφημένο στην φθορά. Σημειώνεται ότι υπό την εποπτεία της κυρίας  Μαλτέζου πραγματοποιήθηκαν πολλές και σημαντικές εργασίες επιστημονικής αξιοποίησης, ανάδειξης και μικροφωτογράφισης τμήματος του αρχείου.

3. Το 2002 η Εταιρεία Κυθηραϊκών Μελετών προκειμένου να επιτευχθεί η εξυγίανση του αρχειακού υλικού επιχορήγησε τις εργασίες απεντόμωσης και απολύμανσης όλων των εγγράφων και των βιβλίων του Τοπικού Ιστορικού Αρχείου Κυθήρων.

Το Τοπικό Αρχείο Κυθήρων περιλαμβάνει σπουδαίο υλικό της βενετοκρατίας, με έγγραφα των Δόγηδων, των διοικητών της Κρήτης (Duca di Candia), έντυπες προκηρύξεις του  Ναπολέοντα είτε ως στρατηγού της Δημοκρατικής Γαλλίας είτε ως Αυτοκράτορα, έγγραφα του Ιωάννη Καποδίστρια ως Γραμματέα της Επτανήσου Πολιτείας προς τον εκάστοτε Πρύτανη Κυθήρων, διατάγματα των Άγγλων Αρμοστών σχετικά με την Επανάσταση του 1821 και ακόμη βυζαντινά περγαμηνά σπαράγματα του 12ου αιώνα. Επίσης υπάρχει ένα μεγάλο νοταριακό αρχείο των ετών 1563-1914 και ένα εξίσου σημαντικό ληξιαρχικό αρχείο (ενοριών και πολιτικών αρχών, των ετών 1662-1864). Όλα αυτά είναι απλώς ενδεικτικά του πλουσιότατου αρχείου ενός νησιού το οποίο έστεκε μόνο του ως το ακροτελεύτιο σημείο της χριστιανικής Ευρώπης μετά και το 1669. Επίσης ιδιαίτερα σημαντικά είναι τα ναυτιλιακά αρχεία (υγειονομείου, εκτελεστικής αστυνομίας, ναυαγίων, ημερολόγια πλοίων), τα οποία δείχνουν την κίνηση των πλοίων σε ένα στρατηγικότατο σημείο της Ανατολικής Μεσογείου καταμεσής του δρόμου προς τη Μικρά Ασία και την Κωνσταντινούπολη.

Επίσης κορυφαίες προσωπικότητες του πνεύματος και της πολιτικής «ανιχνεύονται» μέσα από τις πηγές του, όπως ενδεικτικά αναφέρονται:

1.  Ο θεατρικός συγγραφέας και ιατροφιλόσοφος Γεώργιος Μόρμορης, ο συγγραφέας του Αμύντα που αποτέλεσε το τελευταίο και πολύ σημαντικό θεατρικό έργο του Σπύρου Ευαγγελάτου, ο οποίος για να ανακαλύψει στοιχεία ερεύνησε επισταμένα στις πηγές του αρχείου, 2. Η οικογένεια του Σαλαμών ή Σολομών του εθνικού ποιητή Διονυσίου Σολωμού, που πέρασε από τα Κύθηρα προτού καταλήξει στη Ζάκυνθο, 3.   Η Ρόζα Κασιμάτη, η μητέρα του εθνικού ποιητή της Ιαπωνίας Λευκαδίου Χέρν, στοιχεία για την οποία βρίσκονται στο νοταριακό αρχείο.

Συνοψίζοντας μέσα από της πηγές του αρχείου υπηρετούνται όλες σχεδόν οι ανάγκες της ιστορικής έρευνας αναφορικά με:1.   Νεότερη ελληνική ιστορία ετών 1563 μέχρι σήμερα, 2. Πολιτική ιστορία, 3. Ιστορία των θεσμών, 4. Κοινωνική ιστορία και Μικροϊστορία, 5. Οικονομική ιστορία, 6. Δημογραφική ιστορία, 7. Γενεαλογική ιστορία.

Η  Γενεαλογική ιστορία συνίσταται στην προσωπική ιστορία της κάθε οικογένειας κυθηραϊκής καταγωγής. Γι’ αυτό το Τοπικό Αρχείο Κυθήρων έχει αναδειχθεί σε σημείο αναφοράς τόσο για τους εντός της χώρας Κυθηρίους όσο και  για τον ομογενειακό ελληνισμό. Η πολυπληθής κυθηραϊκή διασπορά, που σε Αμερική και Αυστραλία μετρά πάνω από 30.000 άτομα κυθηραϊκής καταγωγής εδώ και σαράντα χρόνια ανηφορίζει τους θερινούς μήνες στο Κάστρο ψάχνοντας τις ρίζες της, με τη βοήθεια των υπαλλήλων, οι οποίοι συμβάλλουν αποφασιστικά στη δύσκολη αυτή έρευνα. Το αποτέλεσμα είναι ότι οι ομογενείς, πλείστοι των οποίων χαίρουν μεγάλης οικονομικής επιφάνειας και κοινωνικής καταξίωσης, οι οποίοι με χορηγίες βοηθούν σημαντικά το νησί της καταγωγής τους, έχουν αγκαλιάσει το θεσμό αυτό με ιδιαίτερη χαρά και συγκίνηση.

Ιδιαίτερα σημαντικό είναι το γεγονός ότι δεκάδες εκδόσεις της   Εταιρείας Κυθηραϊκών Μελετών, αλλά και άλλων φορέων και ιδιωτών έχουν πραγματοποιηθεί βασιζόμενες στο αρχειακό υλικό. Επίσης εκατοντάδες άρθρα στον Τύπο, εισηγήσεις σε συνέδρια και διδακτορικές διατριβές έχουν πραγματοποιηθεί βασιζόμενες σε αυτό. Τέλος σε αρχειονομικό επίπεδο έχουν συνταχθεί 11 εργαλεία έρευνας (ευρετήρια δηλαδή που διευκολύνουν την πρόσβαση στο αρχειακό υλικό), που όλα μαζί καταξιώνουν μια σημαντική επιστημονική έρευνα η οποία έχει ακόμη πολλά να δώσει.

Η θέση του Αρχείου αυτού στην «Ακρόπολη των Κυθήρων», στο Κάστρο δηλαδή της Χώρας και στο πιο κεντρικό σημείο του, στο Διοικητήριο, προσθέτει αυξανόμενο κύρος σε έναν ιδιαίτερα ιστορικό χώρο. Πολλώ μάλλον  που το Αρχείο Κυθήρων στεγάζεται στο κτήριο του Διοικητηρίου από το 1560. Χιλιάδες επισκέπτες έχουν ξεναγηθεί σε αυτό και έχουν διδαχτεί από αυτό. Σημαντικό επίσης είναι και το γεγονός ότι το κτήριο αυτό είναι δημόσιο και δεν επιβαρύνει την Υπηρεσία με έξοδα ενοικίου.

Δεδομένου του νόμου που καταργεί τις οργανικές μονάδες σε επίπεδο γραφείου, από στενά τεχνοκρατική άποψη ο μόνος τρόπος να διατηρηθεί η διοικητική αυτοτέλεια του Τοπικού Αρχείου Κυθήρων είναι να αναβαθμιστεί σε Τμήμα κατ’ εξαίρεση σε σχέση με τα λοιπά αρχειοφυλακεία. Ωστόσο δεδομένων των αντικειμενικών συνθηκών και των δυσκολιών εάν αυτό δεν είναι εφικτό, πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στον Φορέα συγχώνευσης και δη στην έδρα του. Επισημαίνεται ότι τα Κύθηρα δεν έχουν καμία διοικητική σχέση με τον Νομό Λακωνίας ενώ ιστορικά και οργανικά υπάγονται διοικητικά σε όλους τους τομείς στο Νομό-Περιφέρεια Πειραιώς-Αττικής.

Επομένως  διοικητικά και θεσμικά και προκειμένου να διατηρηθεί η αξία του Τοπικού Αρχείου Κυθήρων, η δυναμική του και η θέση του τόσο στον κυθηραϊκό πολιτισμικό τοπίο καθώς και στη γενικότερη ιστορική μνήμη της χώρας θα πρέπει να διαφυλαχθεί η απρόσκοπτη λειτουργία του με την υπαγωγή του στα Γενικά Αρχεία του Κράτους του Νομού Αττικής.

 

Για την Εταιρεία Κυθηραϊκών Μελετών                                Για τον Όμιλο Κυθηρίων Πανεπιστημιακών

 

Ομ. Καθηγητής Ν. Πετρόχειλος                                            Ομ. Καθηγήτρια Αικ. Αρώνη-Τσίχλη