Οι χαμένοι κέδροι του Μυλοποτάμου

Επειδή μετά την καταστρεπτική πυρκαγιά του περασμένου καλοκαιριού έγινε πολύς λόγος (και πολύ σωστά) από όσους έχουν ακόμη κάποιες ευαισθησίες για το περιβάλλον του τόπου μας, το οποίο έχει πληγεί ανεπανόρθωτα τα τελευταία χρόνια, αλλά ευτυχώς υπήρξαν κάποιοι που ανησύχησαν για την επερχόμενη καταστροφή της Φοινικικής Αρκεύθου (του εντόπιου κέδρου δηλαδή).

Μάλιστα έχουμε και κάτι ακόμη. Μας κάνει ειλικρινά μεγάλη εντύπωση ότι, αντί να αυξάνεται το ενδιαφέρον του κόσμου και των κυβερνήσεων στη χώρα μας για περιβαλλοντικά θέματα, μάλλον αυτό φαίνεται να υποχωρεί αισθητά. Να είναι και αυτό ένα ακόμη σύμπτωμα της γενικότερης κρίσης της εποχής μας, που εκφράζεται με τον πλέον ευκρινή τρόπο από το γεγονός ότι ο ηγέτης του μεγαλύτερου ρυπαντή της γης και της σύγχρονης υπερδύναμης των ΗΠΑ, έφθασε, όχι μόνο να αποσυρθεί από τη διεθνή συμφωνία για το κλίμα, αλλά και να χλευάσει την κλιματική αλλαγή, καθώς την είχε μπερδέψει με τον ….καιρό; Σημεία των καιρών, σημεία μίας ραγδαία επερχόμενης περιβαλλοντικής κρίσης ή μωραίνει Κύριος;

«Κ»

Μας είναι αδύνατο να ξεχάσουμε την καταστροφική πυρκαγιά του 2000 που αφού κατέκαψε σχεδόν όλη τη βλάστηση της νοτιοδυτικής πλευράς του νησιού έσβησε ευτυχώς από μόνη της στη βραχώδη ακτή των Φανακοπείων αφήνοντας το ερημικό εκκλησάκι της Αγίας Πελαγίας γυμνό και ορφανό από την όμορφη βαθυπράσινη συντροφιά του.

Το μέγεθος της πυρκαγιάς αυτής ήταν τεράστιο αναλογικά με την έκταση του νησιού και στην ουσία πρόκειται για την μεγαλύτερη οικολογική καταστροφή που έχει καταγραφεί στα Κύθηρα εδώ και πολύ καιρό.

Πέντε σχεδόν  χρόνια μετά την πύρινη κόλαση τα δύο βασικά ερωτήματα που αφορούν  στα αίτια της πυρκαγιάς και στην αποτυχία  να σβηστεί  εγκαίρως παραμένουν  αναπάντητα και απ ότι φαίνεται θα μείνουν έτσι μια που η λήθη του χρόνου ξεθωριάζει ακόμη και τις μεγαλύτερες καταστροφές απαλλάσσοντας την  εξουσία από τον κόπο να ξυπνήσει από τον λήθαργό της και να πράξει αυτά είναι αυτονόητα.

Τελικά ποιος θα μας απαντήσει γιατί όλη αυτή η υπέροχη συλλογική περιουσία που δημιούργησε με τους πολύπλοκους  μηχανισμούς της η μάνα φύση  δεν θα μεταβιβαστεί στις επόμενες γενιές;

Γιατί εξ αιτίας της  βλακείας και της ανικανότητας κάποιων  φαντασμάτων να είμαστε υποχρεωμένοι εγώ και το παιδί μου και οι συντοπίτες μου και οι επισκέπτες του νησιού να πηγαίνουμε στο Λιμνιώνα διασχίζοντας ένα κρανίου τόπο εκεί που πριν υπήρχε η  χρωματική αρμονία του σκουροπράσινου κεδροδάσους που έσμιγε με το βαθύ γαλάζιο της μοναδικής θάλασσας των Κυθήρων;

Δεν γινόταν να μην μου έλθει στο μυαλό το γεγονός ότι όταν ο Ιμπραήμ της Αιγύπτου κατέλαβε την Συρία, για να προστατεύσει τους κέδρους διέταξε τους Μαρωνίτες να βάλουν δασοφύλακες και να φυλάνε τα δένδρα.

Σιγά όμως να μην έχουμε το ίδιο μυαλό με τον χαζοαιγύπτιο.

Όλη αυτή η ιστορία με είχε στεναχωρήσει σε βαθμό να αποφεύγω να πηγαίνω στον  Λιμνιώνα

Κάθε φορά  που βλέπω  να ξεπηδάει κάποιος πράσινος βλαστός από τις καρβουνιασμένες ρίζες των σχοίνων και των χαρουπιών  αναθαρρεύω  και ελπίζω ότι κάποτε θα ξαναδώ την περιοχή καταπράσινη. Φέτος νόμιζα ότι θα είχε ξεπηδήσει και κάποιο κεδράκι αλλά παρόλο που έψαξα με πολύ προσοχή δεν βρήκα τίποτα . Δεν απογοητεύτηκα όμως και πηγαίνοντας μέχρι την Ορφανή διάλεξα ένα ρωμαλέο δένδρο και μάζεψα αρκετούς καρπούς τόσο από αυτούς που ήταν πάνω στο δένδρο όσο και από αυτούς που είχαν πέσει στη γη με σκοπό να προσπαθήσω να τους καλλιεργήσω σε σπορείο.

Όταν γύρισα στην Αθήνα πήρα τηλέφωνο την φίλη μου την Ελένη Τσαντίλη που είναι καθηγήτρια της γεωπονικής και της είπα τα σχέδια μου. Η απάντηση της Ελένης ήταν τσεκουράτη.

Μη λες βλακείες αυτές οι δουλειές δεν γίνονται έτσι, καλύτερα να πας να βρεις τον Τάσο Οικονόμου στο Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών και να τον ρωτήσεις αυτά που θέλεις .

Πράγματι,  ένα μεσημέρι πήγα και βρήκα τον κ. Οικονόμου και τον ρώτησα για την τεχνολογία της αναδάσωσης του κέδρου.

Η κουβέντα με τον κ. Οικονόμου αν και συναρπαστική σε ότι αφορούσε τα δάση και το περιβάλλον ,  ήταν απογοητευτική για την πιθανότητα αναβίωσης του κεδροδάσους.

Μου  ξεκαθάρισε ότι δεν υπάρχει καμία επιστημονική μελέτη για τον τρόπο της αναδάσωσης  του κέδρου των Κυθήρων, ο οποίος δεν έχει σχέση με τους περίφημους κέδρους του Λιβάνου αλλά ανήκει σε ένα είδος  αρκετά διαδεδομένης δασικής βλάστησης που ονομάζεται Άρκευθος η Φοινικική.

Ο λόγος που οι δημόσιες υπηρεσίες δεν ασχολούνται με το είδος αυτό είναι το ασήμαντο  οικονομικό όφελος λόγο του μικρού του μεγέθους αλλά και της υπερβολικά βραδείας ανάπτυξής του. Ο Περικλής από την Κάτω Χώρα λέει ότι μεγαλώνει ένα πόντο το χρόνο αλλά αυτό σίγουρα εξαρτάται και από άλλες παραμέτρους . Η διάρκεια ζωής του μπορεί να φτάσει τα 2500 χρόνια.!!!!

Εκ του ύψους και του μεγέθους του κορμού τους μπορούμε να συμπεράνουμε ότι κάποια από τα δένδρα που κάηκαν αλλά και από αυτά που έχουν απομείνει στην ευρύτερη περιοχή της σπηλιάς της Αγίας Σοφίας και της Παναγίας της Ορφανής έχουν ηλικία μεγαλύτερη των χιλίων ετών.

Ωστόσο υπάρχει ένα συγγενέστατο με το Κυθηραϊκό είδος αρκεύθου το οποίο ευδοκιμεί στη βόρεια Ελλάδα  και ονομάζεται Άρκευθος η Κοινή.

Για το δένδρο αυτό υπάρχει σχετική μελέτη από τους Παύλο Κωσταντινίδη και τον Στέλιο Γκατζογιάννη του Ινστιτούτου Δασικών Ερευνών της Θεσσαλονίκης η οποία δημοσιεύεται στο βιβλίο Επιλογή Δασικών Ειδών για Αναδασώσεις σε Πυρόπληκτες Περιοχές που εκδόθηκε στην Θεσσαλονίκη το 2001.

Από το βιβλίο αυτό σας μεταφέρουμε μερικές ενδιαφέρουσες πληροφορίες για να γνωρίσουμε λίγο αυτό το όμορφο δενδράκι που δίνει χρώμα στα άγονα και πετρώδη εδάφη του νησιού μας:

Γενικά

Είναι θάμνος αειθαλής αργού ρυθμού αύξησης. Φθάνει τα εννέα μέτρα ύψος και τα τέσσερα μέτρα πλάτος. Όλα τα μέρη του φυτού είναι αρωματικά. και αναπτύσσεται σε χερσότοπους.

Κλιματικές απαιτήσεις

Είναι ανθεκτικό σε ξηρασία, παγετούς και δυνατούς ανέμους παραθαλάσσιας έκθεσης. Σε νεαρή ηλικία δεν αντέχει τους όψιμους παγετούς.

Εδαφικές Απαιτήσεις

Συναντάται σε άδενδρες ασβεστούχες λοφώδεις εκτάσεις. Επιβιώνει σε φτωχά εδάφη  πολύ όξινα έως πολύ αλκαλικά (ph 4 μέχρι 8)

Άνθη, Καρποί

Ανθίζει από Μάρτιο μέχρι Ιούνιο. Τα άνθη δεν αυτογονιμοποιούνται για το λόγο αυτό υπάρχουν δένδρα αρσενικά και θηλυκά για να γονιμοποιηθεί το άνθος.

Οι καρποί είναι στην αρχή είναι πράσινοι και στη συνέχεια μαύροι. Οι σπόροι δεν έχουν πτερύγια και απελευθερώνονται μετά την σήψη των καρπών. Η ωρίμανση γίνεται τον Οκτώβριο του δεύτερου η τρίτου χρόνου από την άνθηση.

Χρησιμότητα

Το ξύλο είναι συμπαγές ,ανθεκτικό και κατεργάζεται εύκολα , δεν σαπίζει. Χρησιμοποιείται στην κατασκευή μολυβιών, εργαλείων κλπ. Στο νησί οι παλιοί σοφοί μαστόροι του χρησιμοποιούσαν για πρέκια πάνω τις πόρτες.

Πρακτικά είναι απρόσβλητο από έντομα λόγω της μεγάλης παρουσίας ελαίων.

Πολύ χρήσιμο φυτό στην ιατρική (διουρητικό και τονωτικό), στην ζαχαροπλαστική , στη μαγειρική και στη αρωματοποιία.

Οι καρποί του έχουν μια γλυκόπικρη γεύση και ευχάριστο πικάντικο άρωμα που το κάνουν κατάλληλο για τον αρωματισμό  των τροφών και των αλκοολούχων ποτών όπως τζιν,  λικέρ κλπ. Χρησιμοποιείται στην φαρμακευτική αλλά σε μεγάλες ποσότητες μπορεί να προκαλέσει πρόβλημα στα νεφρά. Σε καμιά ποσότητα δεν πρέπει να χρησιμοποιείται από έγκυες γυναίκες

Προτάσεις αναδασώσεων

Είναι κατάλληλο για αναδασώσεις εξαιρετικά φτωχών και πετρωδών εδαφών.

Αντίδραση στις πυρκαγιές

Είναι είδος που συνήθως νεκρώνεται ή τραυματίζεται σοβαρά από τις πυρκαγιές.

Η άρκευθος δεν μπορεί να παραβλαστήσει μετά την φωτιά .Η μεταπυρική αυτή συμπεριφορά του εξηγεί το λόγο γιατί δεν εμφανίζεται σε περιοχές που είναι κατάλληλες για την ανάπτυξή του.

Μεμονωμένα δένδρα που διασώζονται από την πυρκαγιά μπορούν να δώσουν το υλικό για την αναγέννηση νέων δένδρων. Επίσης πολλοί σπόροι σώζονται σε σχισμές βράχων, ενώ άλλοι σπόροι μεταφέρονται από πουλιά και θηλαστικά από τις γύρω άκαυστες περιοχές.

Πολλαπλασιασμός

Ο σπόρος χρειάζεται στρωμάτωση (διαδοχικά στρώματα άμμου και σπόρων).Έχει σκληρό περισπέρμιο και αργεί να βλαστήσει. Εάν οι σπόροι τοποθετηθούν στο νερό για 2-3 μέρες το περισπέρμιο μαλακώνει και φεύγει εύκολα . Για να βλαστήσει χρειάζεται εναλλαγή κρύας και ζεστής περιόδου και τέλος μιας κρύας, κάθε περίοδος πρέπει να διαρκεί τρεις μήνες.

Άλλος τρόπος για ταχύτερη βλάστηση είναι η τοποθέτηση σε πυκνό διάλειμμα θειικού οξέως για 30 λεπτά και στη συνέχεια στρωμάτωση σε 4ο C.

Ο εμποτισμός του σπόρου σε βραστό νερό για 3-6 δευτερόλεπτα μπορεί να επιταχύνει ακόμη περισσότερο την βλάστηση . Μερικοί σπόροι μπορεί να βλαστήσουν την αμέσως επόμενη άνοιξη άλλοι θα βλάστήσουν την μεθεπόμενη  και άλλοι ποτέ.

Ο πολλαπλασιασμός μπορεί να γίνει και με μοσχεύματα που μαζεύουμε τον Οκτώβριο αλλά και με καταβολάδες.

Όπως λοιπόν βλέπουμε η διαδικασία του τεχνητού πολλαπλασιασμού είναι δύσκολη και πρακτικά ανεφάρμοστη σε μεγάλη κλίμακα όπως στην περίπτωσή μας γιατί απαιτούνται πολλά χρήματα με αμφίβολη επιτυχία.

Συμπέρασμα το μοναδικό κεδροδάσος του Μυλοποτάμου είναι χαμένο για πολλές γενιές.

Το χαρακτηρίσαμε μοναδικό εξ αιτίας της πυκνότητας του αλλά κυρίως για την ηλικία του. Ανάμεσα στο δάσος που κάηκε υπήρχαν δένδρα  που ήταν παρόντα  στο   μεγαλύτερο  μέρος της πολιτικής ιστορίας του νησιού.

Αγναντεύοντας από τα Φανακοπεία  τη θάλασσα της Δύσης οι όμορφοι και σεμνοί κέδροι  είχαν γίνει μάρτυρες της προσέγγισης των φράγκικων στόλων ,  είχαν δει τις επιθέσεις των αλγερινών πειρατών προς το κάστρο του Μυλοποτάμου και είχαν καμαρώσει τα περήφανα σκαριά των Μυλοποταμιτών καραβοκύρηδων που άραζαν στον όρμο των Φανακοπείων  για να επισκεφτούν οι καπεταναίοι τα σπίτια τους.

Και τι δεν είχαν δει αυτοί οι κέδροι , ζωντανές χρονοκάψουλες της ιστορίας και της παράδοσης ενός μοναδικού τόπου,  και εμείς καταφέραμε και τους κάψαμε.

Τώρα βέβαια είναι αργά για κλάματα για κάτι που δεν διορθώνεται, σε ότι αφορά την αναδάσωση της καμένης έκτασης τα είπαμε πιο πάνω ας αφήσουμε την φύση ήσυχη να κάνει τη δουλειά της, όμως για να αποδείξουμε ότι το πάθημα μας έγινε μάθημα πρέπει να φροντίσουμε για το παλιό κεδροδάσος που απέμεινε. Οι τοπικές αρχές σε συνεργασία με το δασαρχείο και την πυροσβεστική ας φτιάξουν ένα σχέδιο πυροπροστασίας της περιοχής και δεν νομίζουμε ότι είναι δύσκολο ένα αυτοκίνητο της πυροσβεστικής να φυλάει το καλοκαίρι στο μοναστήρι της Παναγίας της Ορφανής.

Τελειώνοντας θα πρέπει να υπενθυμίσουμε ότι τα πάσης φύσεως μνημεία του νησιού αποτελούν συλλογική ιδιοκτησία και πρέπει να προστατευθούν και να μεταβιβαστούν στις επόμενες γενιές. Είναι γελοίο να ξοδεύουμε την ζωή μας για  να μεταβιβάσουμε στους απογόνους μας τα σόχωρα, τα δασικά και τις πεσμένες καμάρες και να αδιαφορούμε για τα ανυπολόγιστης αξίας φυσικά και πολιτισμικά μνημεία που ανήκουν σε όλους μας.

Ας δούμε λοιπόν την προστασία της παράδοσης με άλλο μάτι και αν μας είναι δύσκολο να αποκτήσουμε οικολογική και πολιτισμική συνείδηση ας το κάνουμε υστερόβουλα  υπολογίζοντας ότι η αξιοποίηση και η ανάδειξη όλων των  μνημείων του τόπου θα αυξήσει ανυπολόγιστα την αξία της προσωπικής μας ιδιοκτησίας.

Και κάτι άσχετο,  γνωρίζετε ότι στη δυτική πλευρά του νησιού ο ουρανός το βράδυ έχει ελάχιστη έως μηδενική φωτορύπανση  και είναι από τους καλύτερους στην Ευρώπη για αστρονομική παρατήρηση. Πόσοι όμως ενδιαφέρονται;

^{Aναδημοσίευση από την έντυπη έκδοση του ενδιαφέροντος αυτού άρθρου, το οποίο είχε γραφεί από τον λάτρη της Κυθηραϊκής χλωρίδος, αξέχαστο φύλλο μας Παν.Μ.Καρύδη που έφυγε πρόωρα πριν λίγα χρόνια από τη ζωή. Η αναδημοσίευση γίνεται για να τιμήσουμε άλλη μία φορά τη μνήμη του, όπως οφείλουμε να κάνουμε με όλους τους ανθρώπους που αγάπησαν αυτό τον τόπο, άσχετα αν έχουμε συνηθίσει να τιμούμε όλους τους άλλους εκτός από αυτούς!}

 

Η Φοινικική άρκευθος, ο δικός μας κέδρος με άλλα λόγια, σε τρεις φωτογραφίες του ιστότοπου Flora cytherea, μία από τις λίγες προσπάθειες στο νησί για την προστασία της βιοποικιλότητός του.